Діни экстремизм — дінді желеу етіп, басқа көзқарастағы адамдарға өшпенділікті, зорлық-зомбылыққа шақыруды немесе «діни мемлекет» құру үшін билікті басып алуды ақтау. Қазақстанда мұндай әрекет үшін Қылмыстық кодекс бойынша жаза қолданылады. Бүгінде арбаудың басты арнасы — интернет. ҰҚК дерегінше, 2026 жылғы сәуір — мамыр айларында әлеуметтік желіде экстремистік материал таратып, адамдарды террорлық белсенділік аймақтарына шақырған 11 адам ұсталды, ал 13 адам бас бостандығынан айырылды.
Қазақстанда діни экстремизм деп нені айтады
Сенімнің өзі, намаз, хиджаб немесе сақал экстремизм емес. Заң әрекет үшін жазалайды: араздық қоздыру, терроризмді насихаттау, адамдарды арбау, тыйым салынған ұйымға қатысу, зорлыққа және құрылысты өзгертуге шақыру. Мысалы, 2026 жылы Шымкент тұрғыны Қазақстанда теократиялық мемлекет құруға шақырғаны үшін жеті жылға, ал Астана тұрғыны әлеуметтік желіде терроризмді насихаттағаны үшін сегіз жылға сотталды.
Экстремистер жиі қарапайым қылмыс та жасайды. ІІМ 2026 жылдың басынан бері діни-экстремистік идеяларды ұстанушылар жасаған 155 пайдакүнемдік және зорлық-зомбылық қылмысын ашып, 22 қылмыстық топтың әрекетін тоқтатқанын хабарлады. Олар қорқытып ақша алу, алаяқтық, тонау, есірткі сатумен айналысқан. Ведомство «діни сенім зорлық-зомбылықты ақтай алмайтынын» атап өтті.
Жаңа тарихтағы ең ауыр оқиға — 2016 жылғы 5 маусымда Ақтөбеде болған террорлық акт. Билік шабуылдаушыларды сәлафизмді ұстанушылар деп атады. Сегіз адам қаза тапты, оның үшеуі — әскери қызметші. Сол жылдары «Радиоточка» арбаудан ешкім сақтандырылмағанын жазып, әйелдерді радикалды топтарға қалай тартатынын талдаған еді.
Жастарды қалай арбайды
Арбаушы бірден зорлыққа шақырмайды. Ол әдетте адамды қиын сәтте іздейді: жалғыздық, отбасындағы жанжал, жұмыстан айырылу, бөтен қалаға көшу, үйден алыста оқу. Оған көңіл бөліп, «бауырластық» пен күрделі сұрақтарға оңай жауап ұсынады. Кейін біртіндеп отбасынан және қарапайым имамдардан алыстатады: ата-анасын «кәпір», ресми мешітті «дұрыс емес» дейді.
ҰҚК 2014 жылдың өзінде «өздігінен радикалдану» жағдайлары туралы айтқан еді. Бұл — адам жеке арбаушысыз, интернеттегі бейнелер мен мақалалардан идея жинайтын жағдай. Қазір бұл — негізгі жол: жабық чаттар, мессенджерлер, қысқа бейнелер. Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің дерегінше, 2023 жылдың өзінде 11 мыңнан астам заңсыз радикалды материал бұғатталды немесе жойылды.
Жақын адамыңыздағы алаңдатарлық белгілер:
- ескі достары мен отбасымен күрт қарым-қатынасын үзу;
- ешкім көрмеген интернеттегі жаңа «ұстаздар»;
- зайырлы заңдарды, мектепті, жұмысты, мерекелерді менсінбеу;
- барлық адамды «өзіміз» және «жау» деп бөлу;
- құпияшылдық, шетелге шұғыл кеткісі келу.
Радикалды топтарға әйелдер неге түседі
2014 жылы ҰҚК «Ислам мемлекеті» қатарындағы 300-ден астам қазақстандықтың шамамен жартысы әйелдер екенін хабарлаған. 2017 жылы Астанада өткен кездесуде психологтар мен Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының өкілдері басты себептерді атады: жалғыздық, тұрмыстық зорлық-зомбылық, отбасындағы дағдарыс, өзін төмен бағалау. Арбаушылар осыны пайдаланады — әйелге оның ерекше екенін және «қауымға» керек екенін айтады.
Қазақстан өз азаматтарын Сириядан қайтарған санаулы елдің бірі болды. 2019–2021 жылдары «Жусан» гуманитарлық операциясы барысында 600 адам эвакуацияланды, оның 413-і — бала, 34-і — жетім. Оралғандармен теологтар мен психологтар жұмыс істеді. ҰҚК оңалтудан кейін жаңа мамандық алып, жұмысқа орналасқан әйелдердің тағдырын әңгімелеген еді.
Радикалдықтан арылту қалай жүргізіледі
Дерадикализация — адамға радикалды идеялардан бас тартып, қалыпты өмірге оралуға көмектесу. Қазақстанда онымен теологтар, психологтар, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы және өңірлердегі оңалту орталықтары айналысады. Бұл жұмыс экстремизм мен терроризм үшін сотталғандар отырған колонияларда да жүреді.
Негізгі құралдар:
- Құранның жалған түсіндірмелерін талдайтын теологтармен сұхбат;
- адамның өзіне және отбасына психологтың көмегі;
- мамандыққа оқыту және жұмысқа орналасуға көмек;
- интернеттегі жұмыс — түсіндіру топтары адамдармен әлеуметтік желіде сөйлеседі. Ақпарат министрлігі 2023 жылы осылайша радикалды топтардан 14 мыңнан астам адам шығарылғанын хабарлаған.
Жақыныңыз өзгеріп, ол үшін алаңдасаңыз, оған ұрысып, үйге қамап қоюдың қажеті жоқ — бұл оны топқа одан әрі итермелейді. Жергілікті мешіттің имамына немесе әкімдіктің дін істері басқармасына жүгінуге болады: олар теолог пен психологқа жолдайды. Ал адам қақтығыс аймағына кетпек болса немесе зорлық туралы айтса, 102 нөмірі бойынша полицияға немесе ҰҚК-ға хабарласыңыз.
Елде арбау мен терроризмді қаржыландыруға қарсы қалай күресетіні туралы терроризмге қарсы күрес жайлы мақаламызда, ал сенім мен мемлекеттің арасындағы шекара туралы зайырлы мемлекет туралы материалда жаздық.
