Қазақстандағы соңғы ірі террорлық актілер 2016 жылы Ақтөбе мен Алматыда болды. 2022 жылғы қаңтар оқиғаларын да билік террористердің шабуылы деп атады, бірақ бұл — бөлек тақырып. Қазір басты қауіп — интернет арқылы адам жалдау және әлеуметтік желілердегі насихат. Елде терроризм мен экстремизм үшін адамдар үнемі сотталып жатыр: ҰҚК дерегінше, тек 2026 жылдың жазында, маусым мен тамыз аралығында 19 адам сотталды, тағы 28 адам ұсталды. Төменде жалдау мен терроризмді қаржыландыруға қарсы күрестің қалай жүретіні және сандардың не айтатыны туралы.
Қазақстанда қандай террорлық актілер болды
Алғашқы толқын 2011 жылы болды: Ақтөбеде, Атырауда және Таразда жарылыстар мен шабуылдар орын алды. Ең ауыр шабуылдар 2016 жылы болды. 5 маусымда Ақтөбеде радикалдар тобы қару-жарақ дүкендері мен әскери бөлімге шабуыл жасады. Әр түрлі деректер бойынша, жеті немесе сегіз адам қаза тапты, оның ішінде үшеуі — әскери қызметші. 18 шілдеде Алматыда Руслан Күлекбаев 10 адамды өлтірді: сегізі — күштік құрылым қызметкерлері, екеуі — бейбіт тұрғындар.
Күндері мен қауіп деңгейлері көрсетілген толық шежіре — Қазақстандағы террорлық актілер шежіресі мақаласында. Ақтөбедегі шабуыл туралы бөлек материал бар — «Ақтөбедегі террорлық акт: 2016 жылғы 5 маусым».
Террорлық топтарға адамдарды қалай тартады
Бүгінде адамдарды көбіне интернет арқылы тартады. ҰҚК-нің 2025–2026 жылдардағы хабарламаларынан бірнеше үлгі байқалады:
- Әлеуметтік желідегі насихат. 2025 жылы Шымкент тұрғыны интернеттегі экстремистік бейнелерден кейін бейбіт адамдарға қарсы зорлық-зомбылыққа шақыра бастады. Сот оған 7,5 жыл берді.
- Таныстарын тарту. Астанада шетел азаматы терроризмді насихаттағаны және экстремистік топтарға адам тартқаны үшін 8 жылға сотталды.
- Шетелден үгіттеу. Көкшетау тұрғыны 2013 жылы елден кетіп, басқа мемлекеттен насихат таратқан. ҰҚК шетелдік арнаулы қызметтермен бірге оны Қазақстанға қайтарды.
- Колониядағы үгіт. 2026 жылы камерадағы серіктері арасында насихат жүргізген төрт сотталғанға айып тағылды.
Мұндай адамдар әдетте Қылмыстық кодекстің 256-бабы (терроризмді насихаттау) және 174-бабы (діни алауыздықты қоздыру) бойынша сотталады.
Қазақстанда терроризмді қаржыландыруға қарсы қалай күреседі
Ақшасыз ешбір топ өмір сүре алмайды. 2010 жылдардың өзінде қауіпсіздік мамандары терроризмге қарсы күресті есірткі бизнесіне қарсы күреспен салыстырған: екеуінде де тек орындаушыларды ұстау емес, ақша мен адам арналарын жабу керек.
Басты құрал — терроризм мен экстремизмді қаржыландыруға байланысты ұйымдар мен адамдар тізбесі. Оны 2009 жылғы қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға қарсы іс-қимыл туралы заң негізінде Қаржылық мониторинг агенттігі жүргізеді. Тізбеге енген адам банк шоттары мен карталарын іс жүзінде пайдалана алмайды: ақшасы бұғатталады, тек күнкөріске арналған шағын төлемдерге рұқсат етіледі.
Human Rights Watch құқық қорғаушылары 2024 жылы бұл жүйені сынады. Олардың дерегінше, экстремизм бойынша айыпталғандардың бәрі, оның ішінде зорлық-зомбылықсыз әрекеттері үшін айыпталғандар да тізбеге автоматты түрде енеді, ал кейін шектеуді алып тастау өте қиын.
2025–2026 жылдары терроризм үшін қанша адам сотталды
ҰҚК деректерді бірнеше айлық есептер түрінде жариялайды. Соңғы сандар:
| Кезең | Сотталды | Ұсталды |
|---|---|---|
| 2025 жылғы қаңтар — шілденің ортасы | 60-тан астам | — |
| 2026 жылдың басы — 2026 жылғы 20 наурыз | 17 | 6 |
| 2026 жылғы сәуір — мамыр | 13 | 11 |
| 2026 жылғы маусым — тамыз | 19 | 28 |
ҰҚК келтірген мысалдарда жаза мерзімі — 7,5 жылдан 9,5 жылға дейін. Мәселен, 2017 жылы террорлық ұйым қатарында соғысуға кеткен алматылық 2026 жылы экстрадициядан кейін 8 жылға сотталды. Істердің көбінің мән-жайын ҰҚК тергеу құпиясына сілтеме жасап, ашпайды.
«Жусан» операциясы: Сириядан оралған қазақстандықтар
Бөлек тақырып — Сирия мен Ирактағы соғыс аймақтарына кеткен азаматтар. 2019 жылы ҰҚК «Жусан» операциясын өткізіп, Сириядан 595 адамды қайтарды: 406 бала, 156 әйел және 33 ер адам. 2020 жылғы ақпанға қарай террорлық ұйымдарға қатысқаны үшін 31 ер адам мен 12 әйел сотталды. Кейін ҰҚК операцияның жалғасатынын хабарлады.
Интернетте күдікті әрекетті немесе адам тартуды байқасаңыз, ҰҚК-ге немесе 102 нөмірі арқылы полицияға хабарлаңыз.
