Аутизм, яғни аутизм спектрінің бұзылысы (АСБ), — мидың даму ерекшелігі. Ол баланың басқалармен қарым-қатынасына, адамдарды түсінуіне, дыбысқа, жарыққа және жанасуға қалай жауап беретініне әсер етеді. Алғашқы белгілері әдетте 2–3 жасқа дейін байқалады. Қазақстанда балаларды емханада 16 айдан бастап АСБ-ға тексереді, диагнозды психиатр үш жастан қояды, ал мемлекеттік орталықтардағы түзету сабақтары тегін. 2026 жылдың басында есепте АСБ-сы бар 17 мыңға жуық бала тұрды.
Баладағы аутизмнің алғашқы белгілері
Аутизм әр балада әртүрлі көрінеді, сондықтан оны «спектр» деп атайды. Бірақ дәрігерге баруға себеп болатын белгілер бар. Бір белгі өз алдына ештеңені білдірмейді, жалпы көрініс маңызды.
- 12 айға қарай бала атын атағанда жауап бермейді, былдырламайды, заттарды саусағымен көрсетпейді;
- көзге сирек қарайды, күлгенге күлкімен жауап бермейді, бір нәрсені көрсету үшін ересекке ұмтылмайды;
- 16 айға қарай жеке сөздер айтпайды, 2 жасқа қарай екі сөзден тұратын қарапайым тіркестерді айтпайды;
- бұрын бар дағдыларын жоғалтады: бұрынғыдай сөйлеуді немесе ойнауды доғарады;
- бір қимылды қайталай береді — қолын сермейді, айналады, тербеледі;
- ерекше ойнайды: ойыншықтарды қатарға тізеді, машинаны жүргізудің орнына дөңгелегін айналдырады;
- ұсақ өзгерістерге қатты ренжиді — басқа жолмен жүруге, жаңа киімге;
- дыбысқа, иіске, жанасуға, ауырсынуға тым қатты немесе керісінше әлсіз жауап береді.
Аутизмнің себептері әлі толық белгісіз. Ғалымдардың пікірінше, басты рөлді гендер және мидың туылғанға дейін қалай дамитыны атқарады. Екпе аутизм тудырмайды — мұны Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы және көптеген ірі зерттеулер растайды.
Қазақстанда аутизм диагностикасын қайдан өтуге болады
Алғашқы қадам — тіркелген емханадағы учаскелік педиатр. Денсаулық сақтау министрлігінің дерегінше, 16 айдан 30 айға дейінгі балаларды M-CHAT-R сауалнамасы бойынша тексереді: ата-ана бала мінез-құлқы туралы 20 қарапайым сұраққа жауап береді. Нәтиже алаңдатарлық болса, баланы психиатрға және психикалық денсаулық орталығына жібереді. «Аутизм» деген ресми диагнозды психиатр, әдетте үш жастан бастап қояды.
Сонымен қатар психологиялық-медициналық-педагогикалық консультациядан (ПМПК) өткен жөн. Бұл — білім басқармалары жанындағы тегін мемлекеттік қызмет. Психолог, логопед, дефектолог және дәрігер баланы тексеріп, қорытынды жазады: оған қандай сабақтар керек және балабақша мен мектепте қай бағдарлама бойынша оқуы тиіс. ПМПК-ға eGov Mobile қосымшасындағы Bilim сервисі арқылы жазылуға болады.
Қандай көмекті тегін алуға болады
ПМПК қорытындысы болса, бала мемлекеттік білім беру ұйымдарында сабаққа қатыса алады. Оқу-ағарту министрлігінің 2025 жылғы наурызда жаңартылған қағидаларына сәйкес, түзету курсы 90 күннен 365 күнге дейін созылады. Көмекті мыналар көрсетеді:
- психологиялық-педагогикалық түзету кабинеттері — логопед, дефектолог және психологпен сабақтар;
- білім беру жүйесіндегі оңалту орталықтары;
- аутизмі бар балаларды қолдау орталықтары — оларды облыс орталықтарында ашып жатыр, курстан кейін ата-ана дағдыларды үйде қалай бекіту керегі жөнінде ұсыныс алады.
2026 жылғы сәуірдегі дерек бойынша, елде 80 медициналық оңалту орталығы жұмыс істейді, оның 20-сы — ерте араласу орталықтары. Сондай-ақ әлеуметтік қорғау жүйесінде 8 күндізгі орталық, білім беру жүйесінде 11 түзету орталығы бар. Онда ABA-терапия (баланы қажетті дағдыларға қадам-қадаммен үйрететін сабақтар), сенсорлық интеграция, логопедия, емдік дене шынықтыру, арт- және музыкатерапия қолданылады.
Балаға мүгедектік белгіленсе, отбасы мемлекеттік жәрдемақы алады және арнаулы әлеуметтік қызметтерді, мысалы, «Қамқорлық» орталықтарында тегін пайдалана алады. Жолдаманы тіркелген емхана береді. АСБ-сы бар бала балабақша мен мектепке мамандардың қолдауымен инклюзивті бағдарлама бойынша бара алады.
Қазақстандағы аутизм: статистика
АСБ диагнозы бар балалар саны тез өсіп келеді. Республикалық электрондық денсаулық сақтау орталығының дерегінше, 2021 жылдың басында есепте 3 632 бала болса, 2026 жылдың басында олардың саны 16 690-ға жетті. Денсаулық сақтау министрлігінің 2026 жылғы көктемдегі дерегі бойынша, динамикалық бақылауда 17 196 бала тұр. 2025 жылы 100 мың балаға шаққанда 243,6 жағдай анықталды. Ең көбі — Астанада (712,9), Қостанай облысында (492,8) және ШҚО-да (450).
Өсімнің басты себебі — аутизмді анықтау жақсарғаны: скрининг енгізілді, дәрігерлер мен ата-аналар белгілер туралы көбірек біледі. Салыстыру үшін: ДДСҰ бағалауынша, АСБ шамамен 100 баланың біреуінде кездеседі. Балаларды ерекше мұқият тексеретін АҚШ-та Ауруларды бақылау орталықтары (CDC) 2025 жылы сегіз жастағы 31 баланың біреуінен аутизм анықтаған.
Аутизм туралы қорқынышты болжамдар бұрын да көп болған. 2014 жылдың соңында америкалық зерттеуші Стефани Сенефф 2025 жылға қарай әр екінші балада аутизм болады деп мәлімдеген. Бұл болжам сол кезде әлемге тарап, ол туралы «Радиоточка» да жазды. 2025 жыл өтті, болжам расталмады: нақты көрсеткіштер одан ондаған есе төмен.
Егер баладан алаңдатарлық белгілерді байқасаңыз, «өсе келе қалады» деп күтпеңіз. Сабақты неғұрлым ерте бастаса, нәтиже соғұрлым жақсы болады. Емханаңыздағы педиатрға барыңыз немесе eGov Mobile арқылы ПМПК-ға жазылыңыз. Ерекше балаларға арналған спорт туралы Астанадағы инклюзивті футбол турнирі туралы материалдан оқи аласыз.
