Алматыда смог әр қыс сайын пайда болады, оның басты себебі — жану. ЖЭО-да, қазандықтарда және жеке үйлердің пешінде жағылатын көмір ауадағы зиянды бөлшектердің жартысынан астамын береді. Қала тау етегінде орналасқан, қыста жел аз болады, сондықтан түтін көше үстінде жиналып қалады. ЖЭО-2-ні газға көшіру 2026 жылдың соңына дейін аяқталуы тиіс. Алайда 2026 жылғы қыркүйекте «Қазгидромет» Алматыны ластану деңгейі жоғары қалалар қатарына жатқызды.
Алматыдағы смог қайдан шығады
Ең қауіптісі — ұсақ PM2.5 бөлшектері. Бұл — көлемі 2,5 микрометрден кіші шаң мен күйе, олар өкпенің терең бөлігіне дейін жетеді. Almaty Air Initiative бастамасының ғалымдары қазақстандық және шетелдік әріптестерімен бірге бір жыл бойы, 2022 жылғы тамыздан 2023 жылғы шілдеге дейін, ауа сынамасын алып, бұл бөлшектердің неден тұратынын анықтады.
- Жану — 54%. Оған көмір мен биомасса, ЖЭО мен қазандықтар (18%) және жеке үйлерді жылыту (16%) кіреді.
- Жол шаңы — 32%. Оны көліктер, құрылыс және көше тазалау көтереді.
- Көлік түтіні — шамамен 14%.
Бөлшектерден қорғасын мен алюминий табылды. Жазда негізгі көз көлікке айналады. Қалада 667,6 мың көлік бар, Ұлттық статистика бюросының 2025 жылғы деректеріне қарағанда, олардың 60%-ға жуығы он жылдан асқан.
Алматыда қыста ауа неге ауыр
Алматы Іле Алатауының бөктерінде орналасқан. Қыста мұнда инверсия жиі болады: суық ауа төменде тұрады, ал үстіндегі жылы қабат қақпақ сияқты жабып тастайды. Мұржадан шыққан түтін жоғары көтерілмейді, тарамайды. «Қазгидромет» мұны ҚМЖ — қолайсыз метеорологиялық жағдай деп атайды: тымық, әлсіз жел, тұман және инверсия. Мұндай күндері қызмет ластанудың артатынын алдын ала ескертеді.
Он жыл бұрын да жағдай осындай еді. 2010-жылдардың ортасында «Алматы смогтан тұншығып жатыр» деген, қала үстін сұр тұман басқан суреттер әр қыс сайын БАҚ пен әлеуметтік желіге тарап жүрді. Сол кезде, 2017 жылы, ЖЭО-2-ні газға көшіру туралы алғаш айтылып, жұмысты 2020 жылға дейін бітіреміз деп уәде берілді. Бірақ ол орындалмады.
ЖЭО-2 мен ЖЭО-3 қашан газға көшеді
ЖЭО-2 — қаладағы ең ірі станция, ол орталықтандырылған жылудың шамамен 70%-ын береді. 2021 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаев оны газға көшіруді тездетуді бірнеше рет талап етті. Жұмыс 2024 жылдан бері жүріп жатыр.
| ЖЭО-2 | ЖЭО-3 | |
|---|---|---|
| 2026 жылғы 19 қыркүйектегі дайындығы (Энергетика министрлігі) | 93,75% | 27% |
| Іске қосу мерзімі | 2026 жылғы желтоқсанның соңына дейін, сынақтан өткізу — 15 қазаннан бастап | 2026 жылғы желтоқсан (жоспар) |
| Газға көшкенге дейінгі шығарынды, жылына мың тонна | 37,1 | 14 |
| Газға көшкеннен кейінгі шығарынды, жылына мың тонна | 2,7 | 1,6 |
Энергетика министрі Ерлан Аккенженов 2026 жылғы қыркүйекте ЖЭО-3-тегі кешігуді сынға алып, станцияны тапсыру мерзімі қайта қаралмайтынын мәлімдеді. Газға көшу жылудың өзіндік құнын қымбаттатуы мүмкін. Түпкі тарифті Табиғи монополияларды реттеу комитеті бекітеді.
Смог денсаулыққа қандай зиян келтіреді
PM2.5 бөлшектері соншалық ұсақ, олар өкпе арқылы қанға өтеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы оларды жүрек ауруларымен, инсультпен, демікпемен және өкпе обырымен байланыстырады. ДДСҰ-ның 2021 жылғы ұсынымы бойынша, PM2.5-тің жылдық орташа шоғыры текше метр ауаға 5 микрограммнан аспауы керек. Әсіресе балалар, қарттар және жүрегі мен өкпесі ауыратын адамдар көп зардап шегеді.
Ауаны тазартуға тағы не кедергі
ЖЭО газға көшкеннің өзінде мәселенің басым бөлігі қала береді: ЖЭО мен қазандықтардың үлесі — бөлшектердің 18%-ы ғана. Шет аудандардағы жеке үйлер әлі күнге дейін көмір, отын және қоқыс жағады: газдандыру жүріп жатыр, бірақ барлық үйге жеткен жоқ. Ескі көліктер мен жол шаңы бірге ластанудың жартысына жуығын береді. Ғалымдардың айтуынша, мәселені бірден бірнеше бағытта шешу керек: жеке секторды газбен қамту, көлік түтінін бақылау, жолды тазалау және қоғамдық көлікті дамыту.
Өз ауданыңыздағы ауа сапасын «Қазгидромет» сайтынан тексеруге болады: онда бақылау бекеттерінің деректері мен ҚМЖ туралы ескертулер жарияланады. ҚМЖ күндері балалармен далада аз жүрген және үлкен жолдардың бойында жүгірмеген жөн.
