«ПетроҚазақстан» — Қазақстанның оңтүстігіндегі мұнай тобы. Оны 2005 жылдан бері Қытайдың мемлекеттік CNPC компаниясы басқарады. Бүгінде бас компания PetroKazakhstan Inc. үлесінің 67%-ы CNPC құрылымдарына, 33%-ы «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясына (ҚМГ) тиесілі. Топ Оңтүстік Торғай алабындағы Құмкөл кен орындарынан мұнай өндіреді, Шымкент мұнай өңдеу зауытының жартысына ие.
«ПетроҚазақстан» кімге тиесілі
Компанияның бастауында канадалық Hurricane Hydrocarbons тұр. Ол 1990 жылдары Құмкөл тобындағы кен орындарынан үлес алды. 1996 жылы мемлекеттен «Оңтүстікмұнайгазды» сатып алды, ал 1999–2000 жылдары Шымкент МӨЗ-ін бақылауына алды. 2003 жылы компания PetroKazakhstan деп өзгертілді.
2005 жылғы тамызда CNPC PetroKazakhstan-ды 4,18 млрд долларға сатып алуға келісті. Ол кезде бұл Қытай компаниясының шетелдегі ең ірі сатып алуы еді. Қазақстан шарт қойды: активтердің бір бөлігі елге қайтарылуы керек. 2006 жылғы шілдеде ҚМГ PetroKazakhstan Inc. компаниясының 33%-ын, 2007 жылғы шілдеде Шымкент МӨЗ-інің 50%-ын алды.
| Актив | CNPC | ҚМГ |
|---|---|---|
| PetroKazakhstan Inc. (бас компания) | 67% | 33% |
| «ПетроҚазақстан Құмкөл Ресорсиз» (өндіру) | артықшылықты акциялардың 97,65%-ы PetroKazakhstan Inc.-те, 2,35%-ы жеке тұлғаларда | |
| «ПетроҚазақстан Ойл Продактс» (Шымкент МӨЗ-і) | 50% | 50% (жанама үлесі — 49,72%) |
Үлестер ҚМГ-ның 2025 жылғы есебі мен Қазақстан қор биржасының (KASE) сайтындағы ақпарат бойынша берілді.
Компания қанша мұнай өндіреді және өңдейді
Негізгі өндіруші еншілес компания — «ПетроҚазақстан Құмкөл Ресорсиз». Ол Құмкөл Оңтүстік, Оңтүстік Құмкөл, Қызылқия, Арысқұм, Майбұлақ, Қарабұлақ және басқа кен орындарында жұмыс істейді. Компанияның өзі хабарлағандай, Құмкөлдің алғашқы мұнайы Шымкент МӨЗ-іне 1990 жылғы 9 мамырда жөнелтілді. Игеру басталғалы бері 40 млн тоннаға жуық мұнай өндірілді. Ең көп өндіру 2002 жылы болды — жылына 3 млн тоннадан астам.
Қазір кен орындары игерудің соңғы сатысында, яғни олардағы мұнай азайып келеді. ҚМГ дерегінше, 2025 жылы өндіру төмендеді. Себебі — Құмкөл кен орындарының сарқылуы және Шығыс Құмкөлге берілген келісімшарттың аяқталуы. ҚМГ PetroKazakhstan мен «Қазгермұнайды» бір жолмен көрсетеді: осы «өзге активтер» компанияға 3,28 млн тонна мұнай берді. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 1,2%-ға аз.
Шымкент МӨЗ-і — елдегі үш ірі зауыттың бірі. Ол Қазақстанның оңтүстігіне бензин, дизель және авиаотын шығарады. ҚМГ есебіне қарағанда, 2025 жылы ұлттық компанияның үлесіне 3,11 млн тонна өңдеу тиді. Демек, зауыт жалпы 6,2 млн тоннаға жуық мұнай өңдеген.
Компания акционерлерге дивидендті тұрақты төлейді. KASE-дегі ақпарат бойынша, «ПетроҚазақстан Құмкөл Ресорсиз» 2025 жылғы бірінші тоқсан үшін жай және артықшылықты акциялар бойынша 50 млн доллар төледі.
CNPC-тің Қазақстанда тағы қандай активтері бар
«ПетроҚазақстан» — CNPC-тің жалғыз жобасы емес. Компания елге 1997 жылы келіп, содан бері ірі активтер жинады. 2017 жылы CNPC өкілдігі 20 жылда Қазақстанның мұнай-газ саласына 42 млрд доллардан астам қаржы салғанын хабарлады.
- «СНПС-Ақтөбемұнайгаз» — Ақтөбе облысындағы Жаңажол және Кеңқияқ кен орындары, 1997 жылы сатып алынған.
- «Маңғыстаумұнайгаз» — 2009 жылдан бері 50%-ы CNPC-те, тағы 50%-ы ҚМГ-да. 2025 жылы ҚМГ-ның өндірудегі үлесі — 3,08 млн тонна.
- «Қазгермұнай» — бірлескен кәсіпорын: 50%-ы ҚМГ-да, 50%-ы PetroKazakhstan-да.
- «Бузачи Оперейтинг» — Солтүстік Бозащы кен орны, CNPC мен Sinopec-те 50%-дан.
- Қашаған — 2013 жылдан бері жобадағы 8,33% үлес.
- Қазақстан — Қытай мұнай құбыры — ҚМГ («ҚазТрансОйл» арқылы) мен CNPC-те 50%-дан. 2025 жылы ол арқылы 19,5 млн тонна мұнай айдалды.
Қазақстан мұнайының қаншасын Қытай бақылайды
Нақты ресми көрсеткіш жоқ, бағалаулар әртүрлі. Halyk Finance сарапшыларының есебінше, қытай компанияларына мұнай өндірудің 20%-ға жуығы және қорлардың 5%-ға жуығы тиесілі. 2019 жылғы дерек бойынша, олар 16 млн тонна өндірген, бұл елдегі бүкіл мұнайдың 17,7%-ы. Саясаткерлер мен сарапшылар 40%-ға дейінгі жоғары бағаны да айтқан. Есептеудің бірыңғай ресми әдістемесі жоқ: көп жоба бірлескен, олардың жартысы ҚМГ-ға тиесілі.
Бұл дау ертеден келе жатыр. 2010 жылдардың ортасында «қытай мұнайы» тақырыбы ең көп талқыланған мәселенің бірі болды. Сол кезде саясаттанушы Расул Жұмалы Қытай Қазақстанның энергетикалық активтерінің 25–40%-ын бақылайды деп мәлімдеген, ал журналистер CNPC-ті сала ішіндегі «автономиялы республика» деп атаған. Содан бері мемлекет ҚМГ арқылы ірі қытай жобаларының барлығына дерлік — «ПетроҚазақстанға», «Маңғыстаумұнайгазға» және Қытайға баратын мұнай құбырына ортақ иелік етіп келеді.
Екі ел арасындағы байланыс мұнаймен шектелмейді — бұл туралы Қазақстандағы қытай зауыттары туралы мақаладан оқи аласыз. ҚМГ-ның өндіру мен өңдеу туралы есептері тоқсан сайын kmg.kz сайтында, ал «ПетроҚазақстан Құмкөл Ресорсиз» ақпараты KASE сайтында жарияланады.
