Қазақстандағы қытай зауыттары — «ескі, лас өндірісті көшіру» емес, мемлекеттік сараптамадан өтетін жеке бірлескен жобалар. 2015 жылы екі ел индустриялық ынтымақтастық бағдарламасы туралы келісті: алғашында онда 50-ге жуық жоба болды, 2019 жылға қарай шамамен 27 млрд долларға 55 жоба жиналды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың айтуынша, 2026 жылғы қыркүйекте бірлескен жобалардың жалпы портфелі 62 млрд доллардан асатын 260 жобаға жетті. Қытай Қазақстан экономикасына барлығы 30 млрд долларға жуық қаржы салды.
«55 қытай зауыты» деген не және бұл тізім қайдан шықты
Қазақстан мен Қытай өнеркәсіп пен инвестиция саласындағы ынтымақтастық туралы негіздемелік келісімге 2015 жылғы тамызда, Нұрсұлтан Назарбаевтың Бейжіңге сапары кезінде қол қойды. Сол кезде қоғамда «қытай өндірісін көшіру» туралы әңгіме басталды. 2015–2016 жылдары «Радиоточка» мұндай көшіру кімге тиімді екенін, қытайдың «қатысуы» туралы шындық пен аңызды және Қытайдың Орталық Азияда «жұмсақ күшті» қалай қалыптастырып жатқанын талдаған.
Жобалар тізімі ұзақ уақыт жарияланбады. 2019 жылғы қыркүйекте бірнеше қалада «қытай экспансиясына» қарсы акциялар өтті. Тоқаевтың Қытайға сапарынан кейін 55 жобаның тізімі жария етілді. Сыртқы істер министрінің орынбасары Ермек Көшербаев ол кезде ескірген кәсіпорындарды көшіру бағдарламасы жоқ екенін, ал тізімнің жабық болуы қауесетті өршіткенін айтты. 2019 жылғы 28 тамыздағы жағдай бойынша жобалардың күйі мынадай болды:
| Жобалардың күйі (2019 жылғы тамыз) | Саны | Сомасы |
|---|---|---|
| Іске қосылған | 15 | 4 млрд долларға жуық |
| Салынып жатқан | 11 | 3,8 млрд доллар |
| Қарастырылып жатқан | 27 | — |
| «Пассивті» деп танылған | 2 | Astana LRT және Маңғыстаудағы жел электр станциясы |
Тізімде негізінен энергетика (күн және жел станциялары, ЖЭО), химия, машина жасау, ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеу, сондай-ақ Алматы метросы болды. Деректер үкіметаралық комиссияның 17-отырысының қорытындысы бойынша жарияланған тізімнен алынды.
Қазақстанда қазір қандай қытай зауыттары салынып жатыр
2026 жылғы 25 қыркүйекте Алматыда өткен қазақстан-қытай инвестициялық форумында Тоқаев бірлескен жобалардың жалпы портфелін атады: сомасы 62 млрд доллардан асатын 260 жоба. Оның айтуынша, елде қытай қатысатын 9 мыңнан астам кәсіпорын жұмыс істейді. Үкімет пен Kazinform хабарлаған ірі жобалардың қатарында:
- Fufeng Group, Жамбыл облысы — 800 млн доллар, жылына 1 млн тоннаға дейін жүгері өңдеу, 1500 жұмыс орны;
- Xinjiang Lihua Group, Түркістан облысы — 420 млн доллар, 10 кәсіпорыннан тұратын мақта кластері, 4 мыңнан астам жұмыс орны;
- Dalian Hesheng Holdings, Ақмола облысы — 650 млн доллар, астықты терең өңдеу;
- TBEA, Алматы облысы — 3,7 млрд доллар: Алатау қаласына арналған 1000 МВт күн станциясы және трансформатор зауыты;
- Qingdao Wanlin Food — 89 млн доллар, пияз бен көкөніс өңдеу, 300-ге жуық жұмыс орны.
Бұрын іске қосылған жобалар да жұмыс істеп тұр: Алматыдағы автомобиль кластері, Қарағанды облысындағы кремний өндірісі, Ақмола облысындағы қуаты 450 МВт жел станциялары.
Қытай Қазақстанға қанша инвестиция салды, тауар айналымы қанша
Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің дерегінше, 2025 жылы Қытайдан келген тікелей инвестиция 2,8 млрд доллар болды, ал 1993 жылдан бері Қытай 30,7 млрд доллардан астам қаржы салған. Тоқаев 2026 жылғы қыркүйекте «29 млрд доллардан астам» деген цифрды атады — есептеу әдістемесі әртүрлі болғандықтан, бағалар сәйкес келмейді. Kazakh Invest дерегі бойынша, 2020–2024 жылдары Қытай Нидерланд, Ресей және АҚШ-тан кейінгі төртінші инвестор ғана болды.
Тауар айналымы жылдамырақ өсіп келеді: 2024 жылы — 43,8 млрд доллар, 2025 жылы министрлік дерегі бойынша рекордтық 48,7 млрд доллар (қазақстандық кеден статистикасы бұдан аз — шамамен 34 млрд доллар көрсетеді). 2026 жылдың бес айында — 22 млрд доллар, бұл өткен жылдың осы кезеңінен 27% көп. Екі елдің үкіметі тауар айналымын жылына 100 млрд долларға жеткізуді мақсат етіп отыр.
Қытайдың «жұмсақ күші»: білім, тіл және визасыз сапар
«Жұмсақ күш» дегеніміз — елдің ақшамен немесе қысыммен емес, оқу, мәдениет және тіл арқылы ықылас тудыруы. Қытайдың Қазақстанда бұған арналған бірнеше құралы бар:
- Конфуций институттары — Қазақстанда олардың бесеуі бар, соның ішінде Астанада, Алматыда, Қарағандыда және Ақтөбеде;
- Қытайда оқу — CGTN-нің 2024 жылғы қазандағы дерегі бойынша, онда 15 мыңға жуық қазақстандық студент оқыған; Ғылым және жоғары білім министрлігі Қытайды шетелде жоғары білім алып жүрген қазақстандықтардың саны бойынша екінші ел деп атаған; Қытай жыл сайын грант береді, мысалы үкіметаралық келісім бойынша 155 орын;
- қытай университеттерінің филиалдары — ҚазҰУ жанындағы Солтүстік-Батыс политехникалық университеті, Astana International University-дегі Бейжің тіл және мәдениет университеті және Д. Серікбаев атындағы ШҚТУ жанындағы «Лу Бань шеберханасы»;
- визасыз режим — 2023 жылғы 10 қарашадан бастап екі елдің азаматтары бір сапарда 30 күнге дейін және кез келген 180 күн ішінде 90 күнге дейін визасыз жүре алады.
Қытайдың қатысуы туралы басты аңыздар
«Қытай бізге ескі, лас зауыттарын көшіріп жатыр». Ресми түрде мұндай бағдарлама жоқ: әр жоба сараптамадан өтеді, ал Индустрия министрлігінің талабы бойынша өнім ел үшін жаңа болуы және өткізу нарығы болуы керек. Нақты зауыттардың экологиясын Экология министрлігі бақылайды.
«Қазақ жерін қытайларға беріп жатыр». 2016 жылы Жер кодексіне енгізілген түзетулерге қарсы наразылықтан кейін мораторий жарияланды. Ал 2021 жылы заң ауыл шаруашылығы жерін шетелдіктерге және шетелдік қатысуы бар компанияларға сатуға және жалға беруге біржола тыйым салды.
«Қытай — басты инвестор». 2020–2024 жылдардағы тікелей инвестиция ағыны бойынша одан Нидерланд, Ресей және АҚШ озып тұрды. Бірақ тауар айналымы жағынан Қытай шынымен бірінші серіктес.
Жұмыс істеп тұрған инвестициялық жобалардың тізімі мен инвесторларға арналған шарттарды Kazakh Invest ұлттық компаниясы invest.gov.kz сайтында, ал үкімет шешімдерін gov.kz порталы жариялайды.
