Уаһһабилер мен сәләфилер — сүнни исламдағы бір қатаң ағымның жақтастары. Олар «алғашқы мұсылмандар сияқты өмір сүруге» шақырады, жергілікті салт-дәстүрді мойындамайды. Қазақстанда бұл ағымның өзіне заң жүзінде тыйым салынбаған. Тыйым сот экстремистік немесе террористік деп таныған нақты ұйымдарға қатысты. Алайда сәләфилер ресми түрде уағыз айта алмайды, өйткені олардың қауымдары Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының (ҚМДБ) құрамына кірмейді.
Уаһһабилер мен сәләфилер кімдер
«Сәләфи» сөзі арабтың «ас-сәләф ас-салих», яғни «ізгі ата-бабалар» деген тіркесінен шыққан. Мұсылмандардың алғашқы үш буыны осылай аталады. Сәләфилер дұрыс ислам тек солардың заманындағы ислам деп санайды. Кейін пайда болғанның бәрін алып тастау керек дейді.
«Уаһһаби» атауы уағызшы Мұхаммед ибн Абд әл-Уаһһабтың есімімен байланысты. Ол XVIII ғасырда Араб түбегінде өмір сүрген. Оның ілімі Сауд Арабиясының ресми идеологиясына айналды. Бұл ағымды ұстанатындар өздерін әдетте «уаһһаби» емес, сәләфи деп атайды.
Уаһһабилер мен сәләфилердің айырмашылығы неде
Қысқаша айтқанда, уаһһабизм — сәләфизмнің бір тармағы, оның сауд үлгісі. Қазақстанда күнделікті тұрмыста бұл екі сөзді жиі шатастырады, бір мағынада қолданады. Сәләфилердің өзі де біркелкі емес. Зерттеушілер оларды әдетте үш топқа бөледі:
- «тыныш» сәләфилер — қатаң ереже бойынша өмір сүреді, бірақ саясатқа араласпайды, билікке бағынуға шақырады;
- саяси сәләфилер — қоғам мен мемлекетті өз ережесіне сай өзгерткісі келеді;
- тәкфиршілер мен жиһадшылар — басқа мұсылмандарды «кәпір» деп жариялайды (бұл «тәкфир» деп аталады) және зорлық-зомбылықты ақтайды.
Қоғамға ең қауіптісі — соңғы топ. Бірақ топтардың арасындағы шекара анық емес. «Тыныш» қауымдағы жас жігіт радикалдарға кетіп қалуы мүмкін. Қазақстанда бұл туралы он жылдан астам уақыт бойы пікірталас жүріп келеді.
Сәләфилердің Қазақстандағы дәстүрлі исламнан айырмашылығы
Қазақстан мұсылмандары тарихи тұрғыдан Ханафи мазһабын, яғни сүнниттердің төрт құқықтық мектебінің бірін және Матуриди сенім мектебін ұстанады. ҚМДБ осыған сүйенеді. Бұл туралы толығырақ Ханафи мазһабы туралы материалдан оқи аласыз.
| Мәселе | Ханафилер (ҚМДБ) | Сәләфилер |
|---|---|---|
| Мазһаб | Ханафи мектебін ұстанады | Мазһабтарды көбіне мойындамайды |
| Қазақ салт-дәстүрі (ас беру, еске алу, кесенелерге зиярат) | Исламға қайшы келмейтінін қабылдайды | «Бидғат» деп санап, тыйым салады |
| Басқа мұсылмандарға көзқарас | Төзімді | Көбіне қатал, тіпті кәпір деп айыптауға дейін барады |
| Мешіттер | ҚМДБ-да тіркелген | Бөлек жиналады |
Мұртсыз сақал, қысқа шалбар, әйелдердің никаб киюі сияқты сыртқы белгілер өз алдына ештеңені дәлелдемейді. Алайда 2025 жылдың шілдесінен бастап қоғамдық орындарда бетті тануға кедергі келтіретін киім киюге болмайды.
Қазақстанда сәләфилерге тыйым салынған ба
Жоқ, «сәләфизм» ағым ретінде тыйым салынған тізімге енгізілмеген. Сот экстремистік немесе террористік деп таныған нақты ұйымдардың қызметіне тыйым салынған, олардың саны жиырмадан асады. Солардың ішінде сәләфизмнің радикалды қанаты саналатын «Әт-Тәкфир уәл-Хиджра», ИГИЛ, «Әл-Каида», «Таблиғи Жамағат», «Хизб ут-Тахрир» бар. Мұндай ұйымға қатысқаны үшін Қылмыстық кодекстің 405-бабы бойынша қылмыстық жауапкершілік көзделген.
Қалғанын «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заң реттейді. Ол уағыз айтуға тек тіркелген орындарда рұқсат береді, діни әдебиетті сараптамадан өткізуді талап етеді, тіркелмеген жиындарға тыйым салады. Бұл үшін Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекс бойынша айыппұл салынады. Сәләфи қауымдары әдетте тіркеуден өте алмайды.
Мәселенің тарихы: 2016 жылдан бергі тыйым туралы дау
Бұл тақырып 2010-жылдардың ортасында өткір күйге жетті. Ол кезде «Радиоточка» және басқа қазақстандық басылымдар қазақтар арасындағы «сәләфи жарығы» туралы жазып, «қалыпты» сәләфилердің қауіпті не қауіпсіз екенін талқылады. 2016 жылғы 5 маусымда Ақтөбеде болған шабуылдан кейін билік шабуылдаушыларды сәләфи бағытындағы дәстүрлі емес ағымдардың жақтастары деп атады. Толығырақ — Қазақстандағы терактілер шежіресінде. 2016 жылғы қазанда Дін істері және азаматтық қоғам министрі Нұрлан Ермекбаев сәләфизмге заң арқылы тыйым салуды ұсынды. Ол кезде заң қабылданбады. Заңгерлер бұл ағымның нақты анықтамасы жоқ екенін және адамды әрекеті үшін емес, көзқарасы үшін жазалауға болмайтынын айтты.
Дау 2026 жылдың көктемінде қайта басталды. 8 сәуірде Мәжілістегі «Ақ жол» депутаты Қазыбек Иса Бас прокурор мен ҰҚК төрағасына сауал жолдады. Ол «деструктивті ағымдарға», ең алдымен сәләфизм мен уаһһабизмге тыйым салуды ұсынды. ҚМДБ 2026 жылғы сәуірде діндарлардың арасына іріткі салатын пікірлерге қарсы мәлімдеме жасап, Ханафи мазһабын ұстанатынын еске салды. 2026 жылғы қарашадағы жағдай бойынша сәләфизмге тыйым салатын жеке заң жоқ.
Араздыққа немесе зорлық-зомбылыққа шақыратын уағызды көрсеңіз, бұл туралы 102 нөмірі арқылы полицияға немесе ҰҚК-ге хабарлауға болады. Мешіттің тіркелген-тіркелмегенін ҚМДБ-ның өңірлік өкілдігінен білуге болады.
