Ғарышқа Қазақстан азаматы ретінде ұшқан ғарышкерлер үшеу: Тоқтар Әубәкіров (1991), Талғат Мұсабаев (1994, 1998 және 2001) және Айдын Айымбетов (2015). Қазақстанның өз кемесі де, ұшқышты ғарыш бағдарламасы да жоқ. Үшеуі де Байқоңырдан кеңестік және ресейлік «Союз» кемелерімен ұшты. 2026 жылы жаңа ғылыми ғарыш бағдарламасы әзірленіп жатыр. Төртінші ғарышкерді іріктеу қашан жарияланатыны сол бағдарлама дайын болған соң шешіледі. Нақты мерзім әзірге жоқ.
Қазақстан ғарышкерлері: тізімі және ұшулары
| Ғарышкер | Ұшулары | Ғарышта болған уақыты |
|---|---|---|
| Тоқтар Әубәкіров | 1991 жыл, «Союз ТМ-13», «Мир» станциясы | 8 тәулікке жуық |
| Талғат Мұсабаев | 1994 және 1998 жылдары — «Мир», 2001 жылы — ХҒС | 341 тәулік, ашық ғарышқа 7 рет шыққан |
| Айдын Айымбетов | 2015 жыл, «Союз ТМА-18М», ХҒС | 10 тәулікке жуық |
Тоқтар Әубәкіров — ғарышқа ұшқан тұңғыш қазақ. Әскери сынақшы ұшқыш, 1946 жылы Қарағанды облысында туған. 1991 жылғы 2 қазанда Александр Волков және австриялық Франц Фибёкпен бірге ұшты. «Мир» станциясында бес тәжірибе жасады: Арал үстіндегі шаңды дауылдарды суретке түсірді, салмақсыздықта металдардың қалай өзгеретінін зерттеді. Жерге 10 қазанда оралды. 2026 жылғы шілдеде Әубәкіров 80 жасқа толды.
Талғат Мұсабаев — тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш ғарышкері. Ғарышқа үш рет ұшты. 1994 жылы «Мир» станциясында 126 тәулікке жуық болды, 1998 жылы экипаж командирі ретінде 207 тәулікке жуық жұмыс істеді. 2001 жылы ХҒС-қа алғашқы ғарыш туристі Деннис Титоны жеткізді. Барлығы орбитада 341 тәулік болып, ашық ғарышқа жеті рет шықты, станциядан тыс 41 сағаттан астам уақыт өткізді. 2007–2016 жылдары Қазғарышты басқарды. Мұсабаев 2025 жылғы 4 тамызда 74 жасында дүниеден өтті.
Айдын Айымбетов — үшінші ғарышкер, әскери ұшқыш, 1972 жылы туған. 2015 жылғы 2 қыркүйекте Сергей Волков және даниялық Андреас Могенсенмен бірге «Союз ТМА-18М» кемесімен ұшты. Ғарышта 9 тәулік 20 сағат болып, 12 қыркүйекте оралды. Бортта Арал мен Каспийді бақылап, қазақстандық тәжірибелер жүргізді.
Қазақстан ғарышкерлері қалай іріктелді
Әубәкіров пен Мұсабаев кеңестік дайындау жүйесі арқылы іріктелген. Қазақстан өзінің алғашқы ғарышкерлер жасағын 2002 жылы жасақтады. Үміткерлердің ішінен екеуі таңдалды — Айдын Айымбетов пен Мұхтар Аймаханов. 2015 жылы «Радиоточка» Айымбетовтің 800 үміткердің бірі болғаны туралы сөзін тақырыпқа шығарды.
Екеуі 2003 жылдан бастап Мәскеу маңындағы Гагарин атындағы ғарышкерлерді даярлау орталығында оқыды. 2005 жылы «сынақшы ғарышкер» біліктілігін алды. Ұшу 2009 жылға жоспарланған еді: Роскосмоспен келісімшарт жасалып, 30 млн долларға жуық қаржы бөлінді. Бірақ республикалық бюджет комиссиясы бұл ақшаны басқа мақсатқа жұмсауды шешті. Аймаханов 2012 жылы Ресей азаматтығын қабылдап, Роскосмос жасағына ауысты.
Айымбетов ұшуды 12 жылға жуық күтті. Мүмкіндік 2015 жылғы мамырда туды: британ әншісі Сара Брайтман ХҒС-қа ұшудан бас тартып, оның орны қазақстандыққа берілді. 2024 жылғы наурыздан бері Айымбетов «Бәйтерек» қазақстан-ресей кәсіпорнын басқарады.
2026 жылы Қазақстанда кім ғарышкер бола алады
Тәртіп ғарышкерлікке үміткерлерді іріктеу қағидаларында жазылған. Өтінішті мына талаптарға сай адам бере алады:
- Қазақстан азаматы;
- жасы 18-ден 40-қа дейін;
- кез келген мамандық бойынша жоғары білімі бар — ұшқыш, инженер не дәрігер болу міндетті емес.
Іріктеу ұшқышты бағдарламаларға адам қажет болғанда ғана жарияланады. Құжат тапсыруға 15 күнтізбелік күн беріледі. Одан кейін әңгімелесу және толық медициналық тексеру өтеді. Шешімді комиссия қабылдайды, ал ғарышкерлікке үміткер мәртебесін Үкімет береді. 2026 жылғы қыркүйекте Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі түзетулер ұсынды: іріктеуді бір ай бұрын газеттер мен министрлік сайтында жариялау және құжат көшірмелерін нотариатта куәландыруды талап етпеу.
Қазақстанның өз ғарыш бағдарламасы бар ма
Қазақстанда ұшқышты бағдарлама — өз кемелері мен тұрақты ұшулар — жоқ. Қазақстандықтың ғарышқа ұшуы серіктестермен, көбіне Ресеймен келісім арқылы ғана мүмкін. Президенттің «Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілі Қайрат Нұртай нақты ғарышкерді даярлау мен ұшу мерзімін талқылауға әлі ерте екенін айтқан.
2026 жылғы мамырда Айдын Айымбетов ғалымдар болашақ ұшуға арналған ғылыми бағдарлама әзірлеп жатқанын хабарлады. Ол дайын болғанда үміткерлерді іріктеу туралы шешім қабылданады. Нақты күнін айтқан жоқ. Қазір елдің басты ғарыш жобасы — Байқоңырдағы «Бәйтерек» кешені. 2026 жылғы 30 сәуірде осы кешеннен «Союз-5» («Сұңқар») зымыраны алғаш рет ұшырылды. Екінші сынақ ұшырылымы шамамен бір жылдан кейін, үшіншісі тағы бір жылдан соң күтіледі, ал коммерциялық ұшырылымдар 2028 жылдан басталуы тиіс.
Іріктеу жарияланса, хабарландыру gov.kz порталындағы уәкілетті министрліктің сайтында шығады.
