Зайырлы мемлекет — дін биліктен бөлінген мемлекет. Мұнда ешбір дін мемлекеттік деп танылмайды, заңдар діни ережелер бойынша жазылмайды, ал барлық азамат сеніміне қарамастан тең. Қазақстан алғашқы Конституциясынан бері зайырлы ел. 2026 жылғы 15 наурызда референдумда қабылданған жаңа Конституцияда бұған жеке 7-бап арналған: «Дін мемлекеттен бөлінген». Соған қарамастан исламның рөлі туралы дау басылмай отыр. Біреулер өмірді шариғат бойынша құруды ұсынады, мемлекет оған дін туралы заңдармен және экстремизмге қарсы күреспен жауап береді.
Зайырлы мемлекет дегеніміз не
Зайырлылық мемлекеттің дінге қарсы екенін білдірмейді. Премьер-министрдің орынбасары — Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева түсіндіргендей, «зайырлы мемлекет — дінді жоққа шығару емес», бұл жауапкершілік салаларын бөлу. Адам сенуі де, сенбеуі де мүмкін, намаз оқып, мешітке не шіркеуге бара алады. Бірақ діни ұйымдар елді басқармайды, ал билік олар заңды сақтаған кезде олардың ішкі ісіне араласпайды.
Іс жүзінде Қазақстанда бұл мынаны білдіреді:
- ешбір дін мемлекеттік бола алмайды;
- мектептер мен жоғары оқу орындарындағы білім беру зайырлы, тек діни оқу орындары бұған жатпайды;
- діни ұйымдар заң бойынша жұмыс істейді және тіркеуден өтеді;
- конституциялық құрылысты, адам құқықтарын, қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпті қорғау үшін олардың қызметі шектелуі мүмкін.
Қазақстан Конституциясы дін туралы не дейді
1995 жылғы Конституцияда «зайырлы» сөзі бірінші бапта тұрған: Қазақстан — демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет. Жаңа Конституция зайырлылықты жеке 7-бапқа шығарды. Референдумда дауыс бергендердің 87,15 пайызы оны қолдады, ол 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді. Ар-ождан бостандығы 25-бапта бекітілген.
Бұл саладағы негізгі заң — 2011 жылғы «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заң. Ол қауымдарды тіркеуді, діни әдебиетке сараптама жүргізуді және шетелдік миссионерлердің жұмысын келісуді талап етеді. Мәдениет және ақпарат министрлігінің 2024 жылдың соңындағы дерегінше, елде 18 конфессияның 3 999 діни бірлестігі және 2 857 мешіт бар.
| Дін | Халықтағы үлесі (2021 жылғы санақ) |
|---|---|
| Ислам | 69,3% |
| Христиан діні | 17,2% |
| Дінге сенбейтіндер | 2,3% |
| Көрсетпегендер | 11% |
Елдегі мұсылмандардың көбі Ханафи мазхабындағы сүнниттер, оларды Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы біріктіреді. Бұл туралы толығырақ Ханафи мазхабы және ҚМДБ туралы материалда.
Қазақстанда діннің рөлі туралы неге дауласады
Көп қазақстандық үшін ислам — ұлттық дәстүрдің бір бөлігі. 1990 жылдардан бері дінге сенушілер мен мешіттер саны тез өсті. Сонымен бірге зайырлы тәртіпке қарсы ағымдар пайда болды. Олар шариғат бойынша өмір сүруге, зайырлы сот, мектеп пен мерекелерден бас тартуға шақырады. Ең радикал бөлігі — «исламдық мемлекетті», яғни заңдар діннен алынатын құрылысты жақтаушылар.
Мұндай идеялар ашық айтылған кездер болды. 2016 жылы «Радиоточка» Қазақстанды исламдық мемлекет етуді ұсынған теолог туралы жазды. Сол кезде басылым діни экстремизмнің қандай киімге бүркенетінін де талдады: сырт келбет радикал топтарға жататынын көрсету үшін қалай пайдаланылатынын түсіндірді. Бұл даулар 2016 жылғы маусымда Ақтөбеде радикал көзқарастағы адамдар жасаған террорлық шабуылдардан кейін өршіді.
Биліктің ұстанымы өзгерген жоқ: Қазақстан — зайырлы мемлекет. 2018 жылы сол кездегі Сенат төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаев Еуразия мұсылман ғұламаларының форумында радикалдар «ислам әлемін оқшаулану мен артта қалу жолына итермелейді» деп айтты. Оның сөзінше, Қазақстан «ағартушы исламның» дамитын аумағы бола алады.
Мемлекет діни радикализмге қалай жауап береді
Мемлекет заңдарға және дәстүрлі исламды қолдауға сүйенеді. Негізгі шаралар:
- 2011 жылғы заң бойынша діни бірлестіктерді тіркеу және әдебиетті тексеру;
- экстремистік және террористік ұйымдарға сот шешімімен тыйым салу;
- мектептер мен жоғары оқу орындарындағы дінтану курсы;
- қоғамдық орындарда бетті жасыратын киімге тыйым: бұл заңға Тоқаев 2025 жылғы 30 маусымда қол қойды. Медициналық себептер, ауа райы және жұмыс талаптары бұған жатпайды.
Халықаралық құқық қорғау ұйымдары кейбір шектеулерді, мысалы, қауымдарды міндетті түрде тіркеуді және әдебиетті тексеруді тым қатаң деп бірнеше рет атады. Билік бұл қауіпсіздік үшін қажет деп жауап береді. Конституция мен дін туралы заңның мәтінін adilet.zan.kz сайтынан оқуға болады, ал конфессиялар туралы ресми деректі Мәдениет және ақпарат министрлігі жариялайды.
