Егер баланы мектепте қорлап жүрсе, алдымен онымен сөйлесіп, дәлелдерді сақтап қойыңыз. Содан кейін сынып жетекшісі мен мектеп директорына жазыңыз. Мектеп шара қолданбаса, білім бөліміне, бала құқықтары жөніндегі уәкілге немесе eOtinish арқылы шағымданыңыз. Ұрып-соғу, қорқыту, ақша талап ету болса, бірден 102 нөміріне хабарласыңыз. Балалар мен ата-аналарға арналған тәулік бойы тегін нөмір — 111. Қазақстанда қудалау үшін ӘҚБтК-нің 127-2-бабымен айыппұл салынады: 2026 жылы бұл — 43 250 теңге, бір жыл ішінде қайталанса — 129 750 теңге. Қорлаушы 12 мен 16 жас аралығында болса, айыппұлды оның ата-анасы төлейді.
Мектептегі буллинг деген не
Буллинг — бір баланы қайта-қайта қорлау, қорқыту, ұру, мазақ ету немесе ортадан шеттету. Басты белгісі — мұндай әрекет бір рет емес, жүйелі түрде болады. Оқу-ағарту министрлігінің қағидасы бойынша, әрекет екі және одан да көп рет қайталанса, қудалау деп есептеледі.
Қудалаудың түрі көп:
- дене арқылы — итеру, ұру, заттарын бүлдіру;
- сөз арқылы — ат қою, балағаттау, қорқыту;
- әлеуметтік — бойкот, өсек, «онымен дос болмаймыз» деу;
- кибербуллинг — интернеттегі қудалау: зәрлі пікірлер, балаға қарсы ортақ чаттар, келісімсіз жарияланған фото мен видео.
Баланы ересек адам да қудалауы мүмкін. Мұғалімнің дөрекілігі, баланы қорлауы, қол жұмсауы да — бала құқығын бұзу. Бұл жағдайда бірден директорға және білім бөліміне жазу керек.
Баланы қорлап жүргенін қалай білуге болады
Балалар көбіне үндемейді: ұялады немесе одан да жаман болады деп қорқады. Мына белгілерге назар аударыңыз. Бала:
- мектепке барғысы келмейді, таңертең жиі «ауырып» қалады;
- киімі жыртылып, көгерген жерімен, заттарынсыз немесе ақшасыз келеді;
- нашар ұйықтайды, тұйықталып, ашуланшақ болып, жылай береді;
- бағасы күрт төмендеп, сыныптастарымен араласпай қалды;
- телефонына хабарлама келгенде мазасызданады.
Баланы тергемеңіз. Не болып жатқанын байыппен сұрап, оның кінәсі жоқ екенін айтыңыз. Қорлаушымен немесе оның ата-анасымен өзіңіз «есеп айырысуға» бармаңыз — бұл көбіне қудалауды күшейте түседі.
Ата-ана не істеуі керек: қадам-қадаммен
- Деректерді жинаңыз. Кім, қашан, қай жерде, куәгер болды ма — бәрін анықтаңыз. Хат алмасудың скриншотын, сілтемелерді, фото мен видеоны сақтаңыз. Ұрып-соғу болса, дәрігерге барып, жарақатты тіркетіңіз.
- Сынып жетекшісімен және мектеп психологымен сөйлесіңіз. Мектептің қандай шара қолданатынын біліңіз.
- Директордың атына өтініш жазыңыз. Әр жағдайды күнімен көрсетіп, дәлелдерді тіркеңіз. Өтініштің қабылданғаны туралы белгіні сақтап қойыңыз.
- Мектеп әрекетсіз болса, аудандық білім бөліміне немесе білім басқармасына, өңірдегі бала құқықтары жөніндегі уәкілге не eOtinish порталы арқылы шағымданыңыз.
- Ұрып-соғу, қорқыту, ақша талап ету болса, бірден полицияға, 102 нөміріне хабарласыңыз. Мектептің шешімін күтудің қажеті жоқ.
Мектеп міндетті түрде шара қолдануы тиіс. Оқу-ағарту министрлігінің қудалаудың алдын алу туралы 2022 жылғы 21 желтоқсандағы № 506 бұйрығы бойынша, буллинг туралы мәлімет тіркеледі де, бір күн ішінде басшыға жеткізіледі. Одан кейін жағдай тексеріліп, балаға психологиялық көмек көрсетіледі. Ата-ана өтінішті кім қарап жатқанын және қандай шара қолданылғанын білуге құқылы.
Бала қайда шағымдана алады
Оқушы өзі 111 байланыс орталығына қоңырау шала алады. Бұл тегін әрі тәулік бойы жұмыс істейді, нөмір отбасы және балаларды қорғау мәселелері бойынша қызмет көрсетеді, мәтіндік чаты да бар. Мектептерде желімен байланысуға арналған QR-кодтар ілінген. Сондай-ақ мектеп психологына, бала сенетін кез келген ересекке немесе кәмелетке толмағандар ісі жөніндегі инспекторға, яғни ювеналдық полицияға жүгінуге болады.
2016–2017 жылдары «Радиоточка» Алматы білім басқармасының мектептердегі оқушыларға қатыгездік көрсету жағдайларына алаңдап отырғанын, сондай-ақ балаларға ата-анасы мен мұғалімдеріне шағым айту мүмкіндігін беру жоспары туралы жазған еді. Содан бері мұндай тетіктер пайда болды: өңірлерде бала құқықтары жөніндегі уәкілдер жұмыс істейді, ал 2025 жылғы қыркүйектен бастап барлық мектеп пен колледжде қудалаудың алдын алатын «ДосболLIKE» бағдарламасы енгізіліп жатыр.
Қазақстанда буллинг үшін қандай жаза бар
Қудалау туралы бап — 127-2 «Кәмелетке толмаған адамды қудалау (буллинг, кибербуллинг)» — ӘҚБтК-ге 2024 жылғы 15 сәуірдегі заңмен енгізілді, ол 2024 жылғы 16 маусымда күшіне енді. Айыппұл АЕК-пен есептеледі, 2026 жылы 1 АЕК 4 325 теңгеге тең.
| Кім және не үшін | Жаза | 2026 жылғы сомасы |
|---|---|---|
| Қудалау, қорлаушы 16 жаста және одан үлкен | ескерту немесе 10 АЕК айыппұл | 43 250 теңге |
| Жаза қолданылғаннан кейін бір жыл ішінде қайталау | 30 АЕК айыппұл | 129 750 теңге |
| Қудалау, қорлаушы 12 мен 16 жас аралығында | ата-анасына ескерту немесе 10 АЕК айыппұл | 43 250 теңге |
| Қорлаушы 12 жасқа толмаған | әкімшілік жауапкершілік жоқ, мектеп пен психологтар жұмыс істейді | — |
Соттар бұл бапты қолданып жатыр: мысалы, Жамбыл облысында кішкентай оқушыларды қорлап, олардан ақша талап еткен оқушының анасына сот айыппұл салды.
Қудалау зорлық-зомбылыққа ұласса, Қылмыстық кодекс қолданылады: ұрып-соғу, денсаулыққа зиян келтіру, қорқытып алушылық, өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізу. Қазақстанда қылмыстық жауапкершілік жалпы ереже бойынша 16 жастан, ал кейбір ауыр қылмыстар үшін — мысалы, денсаулыққа қасақана орташа ауырлықтағы зиян келтіру немесе қорқытып алушылық — 14 жастан басталады. Құқық бұзушылық туралы біле тұра хабарламаған педагогтарға да ӘҚБтК бойынша айыппұл салынуы мүмкін.
127-2-баптың және Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің соңғы редакциясын «Әділет» порталынан тексеруге болады.
