Қазақстанда баланы асырап алу үшін тұрғылықты жердегі білім бөліміне — ол қорғаншылық органы қызметін атқарады — жүгініп, асырап алушы ата-аналар мектебінде міндетті оқудан өтіп, құжат жинап, асырап алушы бола алатыныңыз туралы қорытынды алу керек. Содан кейін бала таңдалады, ал түпкілікті шешімді сот шығарады. Жетім баланы асырап алушыға мемлекет бір рет 75 АЕК төлейді — 2026 жылы бұл 324 375 теңге. Бала асырап алу құпиясын заң қорғайды.
Баланы кім асырап ала алады
Баланы өсіруге табысы мен баспанасы бар, кәмелетке толған әрекетке қабілетті адам асырап ала алады. Асырап алушы мен баланың жас айырмасы кемінде 16 жыл болуы керек. Сот ерекшелік жасауы мүмкін, ал күйеуінің немесе әйелінің баласын асырап алғанда бұл талап қолданылмайды.
Мына адамдар баланы асырап ала алмайды:
- ата-ана құқығынан айырылған немесе бұл құқығы шектелген адамдар;
- бұрын қорғаншылықтан шеттетілген немесе өз кінәсінен асырап алуы сот арқылы күшін жойған адамдар;
- бірқатар қылмыс үшін сотталғандар және бекітілген тізбедегі аурулары барлар;
- некесін тіркемей бірге тұратын жұптар — олар бір баланы екеуі бірге асырап ала алмайды.
Жалғызбасты адам баланы асырап ала алады. Бала 10 жасқа толса, оның келісімі қажет. Ерлі-зайыптылардың біреуі асырап алса, екіншісінің келісімі керек.
2026 жылы талаптар күшейтілді. «Хабар 24» телеарнасы хабарлағандай, енді отбасының әр мүшесіне кемінде 15 шаршы метр тұрғын үй тиесілі болуы керек, ал тек үміткер ғана емес, баламен бірге тұратын барлық ересек тексеріледі. Баланы бірінші кезекте асырап алу құқығын жақын туыстары — әжесі, апасы, ағасы алды, олар шетелде тұрса да.
Қазақстанда баланы қалай асырап алуға болады: қадам-қадаммен
- Білім бөліміне өтініш. Асырап алушылыққа үміткер болғыңыз келетінін айтыңыз. Қандай анықтама керегін сол жерде түсіндіреді.
- Асырап алушы ата-аналар мектебі. 2020 жылдан бастап бұл оқу міндетті. Сабақта баланың отбасына қалай бейімделетінін және бұрынғы жарақаты «білініп» қалғанда не істеу керегін түсіндіреді.
- Құжаттар. Жеке куәліктер, неке туралы куәлік, табыс, денсаулық жағдайы және соттылықтың жоқтығы туралы анықтамалар, тұрғын үй құжаттары.
- Тексеру. Мамандар үйге келіп, тұрмыс жағдайын көреді. Бәрі дұрыс болса, асырап алушы бола алатыныңыз туралы қорытынды беріп, есепке қояды.
- Бала таңдау. Отбасына мұқтаж балалардың сауалнамасы жетім балалардың республикалық деректер банкінде бар. Болашақ ата-ана сотқа дейін баламен танысып, араласады.
- Сот. Өтініш сотқа беріледі. Іс қорғаншылық органы мен прокурордың қатысуымен қаралады.
- Тіркеу. Сот шешімінен кейін бала асырап алу АХАЖ органында тіркеледі, балаға жаңа тегін беруге болады.
Бала асырап алғанда қандай төлем беріледі
Жетім баланы немесе ата-анасының қамқорлығынсыз қалған баланы асырап алуға байланысты біржолғы төлем — 75 АЕК. 2026 жылы 1 АЕК 4 325 теңгеге тең, демек, төлем 324 375 теңге болады. Ол әр балаға асырап алушылардың біреуіне беріледі. Сот шешімі заңды күшіне енгеннен кейін 12 ай ішінде білім бөліміне немесе egov.kz порталы арқылы жүгіну керек.
Нәрестені асырап алса, бала туғандағыдай бала күтіміне байланысты төлемдерді де алуға болады. Табысы төмен отбасыларға және мүгедектігі бар баланы тәрбиелеп отырған отбасыларға жеке жәрдемақылар қарастырылған.
Бала асырап алудың қорғаншылық пен патронаттан айырмашылығы
| Асырап алу | Қорғаншылық | Патронат | |
|---|---|---|---|
| Қалай рәсімделеді | сот шешімімен | қорғаншылық органының шешімімен | қорғаншылық органымен шарт арқылы |
| Бала кім болады | заң бойынша туған бала, мұрагерлік құқығы бар | қамқорлықтағы бала, туыстық туындамайды | қабылдаушы отбасының тәрбиеленушісі |
| Мемлекеттен ақша | 75 АЕК біржолғы төлем | бала күтіміне ай сайын | бала күтіміне және тәрбиешінің еңбегіне ақы |
| Құпия | заңмен қорғалады | жоқ | жоқ |
Елде жетім және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған 20 мыңнан астам бала бар, олардың шамамен 80 пайызы қазір отбасында тұрады.
Балаларды балалар үйіне неге қайтарады
Бала асырап алуды тек сот қана тоқтата алады — мысалы, ата-ана міндетін орындамаса, балаға қатыгездік көрсетсе немесе бұл баланың мүддесіне сай болса. Қорғаншылық пен патронаттан баланы қайтару оңайырақ. Көбіне жасөспірімдерді қайтарады: отбасы баланың мінез-құлқына төтеп бере алмайды, бала бейімделе алмайды, отбасында жанжал туындайды.
Нақты дерек аз, әрі олар әртүрлі. 2020 жылы «Ана үйі» қоры жыл сайын мекемелерге 200–250 бала қайтарылады деп бағалаған. 2024 жылғы қарашада оқу-ағарту министрі Мәжілісте асырап алушы ата-аналар мектебі енгізілгеннен кейін қайтару әлдеқайда азайғанын — 1–2 пайыздан аспайтынын, оның көбі оқудан өтпеген отбасыларға қатысты екенін айтты. «Хабар 24» 2026 жылы сөзін келтірген сарапшылар басқа цифр атайды: отбасыға алынған балалардың 20 пайыздан астамы уақыт өте келе қайтарылады.
Бұл тақырып жаңа емес. 2010 жылдардың ортасында-ақ «Радиоточка» «Жетімді құтқарыңыз, немесе бала сізге не үшін керек» деген материалында адамдар баланы не үшін алатынын және кейін неге одан бас тартатынын сұраған еді. Мемлекет үміткерлерді оқытуды міндетті етіп, отбасыларды тексеруді күшейткені де дәл осындай оқиғаларға байланысты.
Алдымен өз ауданыңыздағы білім бөлімінен кеңес алуға болады. Балалардың сауалнамасы мен үміткерлерге қойылатын талаптар жетім балалардың республикалық деректер банкінде, ал төлем шарттары «электрондық үкімет» порталында жарияланады.
