«Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» заң 1997 жылғы 11 шілдеден бері күшінде. Заң бойынша қазақ тілі — жалғыз мемлекеттік тіл, ал орыс тілі онымен қатар ресми түрде қолданылады. Маңдайша, жарнама, баға белгісі, мәзір мен чек қазақ тілінде болуға тиіс, орыс және басқа тілдер қалауы бойынша қосылады. Алғаш рет бұзғаны үшін ескерту беріледі, бір жыл ішінде қайталанса — 5-тен 25 АЕК-ке дейін айыппұл салынады (2026 жылы бұл 21 625–108 125 теңге).
Тіл туралы заң не дейді
Негізгі талаптар мынадай:
- Қазақ тілі — мемлекеттік тіл. Заң мемлекеттік тілді меңгеруді әр азаматтың парызы деп атайды.
- Орыс тілі қазақ тілімен қатар ресми қолданылады. Бұл 2026 жылғы 15 наурыздағы референдумда қабылданған жаңа Конституцияда жазылған. Ол 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді. 1995 жылғы Конституцияда «тең дәрежеде» деген сөз болған. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев орыс тілінің мәртебесі төмендейді деген алаңдаушылықтың негізсіз екенін айтты.
- Тілге байланысты құқықты шектеуге болмайды. Адамнан құжат қабылдамау немесе оның қарым-қатынас тілін таңдау құқығын шектеу — құқық бұзушылық.
Орыс тілінің жағдайы туралы бұрын бөлек жазғанбыз.
Мемлекеттік органдарда мемлекеттік тілге қойылатын талаптар
Мемлекеттік органдар қазақ тілінде жұмыс істеп, іс қағаздарын қазақ тілінде жүргізеді, орыс тілі де ресми қолданылады. Мемлекеттік органдардың бланкілері мен маңдайшалары екі тілде — қазақ және орыс тілінде рәсімделеді. Азаматтың өтінішіне жауап өтініш жазылған тілде беріледі. Тіл білмеуді сылтау етіп құжат қабылдамағаны үшін айыппұл салынады.
Бизнеске қойылатын талаптар: маңдайша, жарнама, баға белгісі
2021 жылғы 29 желтоқсанда қол қойылған түзетулерден кейін 2022 жылдан бастап жеке компанияларға қойылатын талаптар күшейді. Заңның 21-бабы мыналарды талап етеді:
- маңдайша, жарнама, баға белгісі, мәзір, хабарландыру қазақ тілінде болады, орыс және басқа тілдер қажет болса қосылады;
- тауар таңбасы, нұсқаулық пен кассалық чекке де осы талап қолданылады;
- қазақша мәтін сол жақта немесе жоғарыда, орысша мәтін оң жақта немесе төменде орналасады, қаріптің өлшемі бірдей болады;
- аударма сауатты әрі мағынасы дәл болуы керек;
- тіркелген тауар белгілерін түпнұсқа күйінде қалдыруға болады.
Жеке компанияның бланкілері де қазақ тілінде рәсімделеді, екінші тілді иесі өзі таңдайды. Мұны жергілікті әкімдіктердің мәдениет және тілдерді дамыту басқармалары қадағалайды. Тексеру көбіне e-Otinish порталы арқылы түскен шағымнан басталады.
Тіл туралы заңды бұзғаны үшін қандай жаза бар
Жаза Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 75-бабында көрсетілген. 2026 жылы АЕК — 4325 теңге.
| Құқық бұзушылық | Алғаш рет | Бір жыл ішінде қайталанса |
|---|---|---|
| Маңдайшада, жарнамада, баға белгісінде мемлекеттік тілдегі мәтін жоқ | ескерту | шағын бизнес пен КЕҰ — 5 АЕК (21 625 теңге), орта бизнес — 10 АЕК (43 250 теңге), ірі бизнес — 25 АЕК (108 125 теңге) |
| Шенеунік тіл білмеуді сылтау етіп құжат қабылдамады | ескерту немесе 10 АЕК (43 250 теңге) | 20 АЕК (86 500 теңге) |
| Тіл таңдау құқығын шектеу, тілге байланысты кемсіту | лауазымды адамға 10 АЕК (43 250 теңге) | 20 АЕК (86 500 теңге) |
Іс жүзінде айыппұл сирек салынады. Мысалы, 2026 жылғы мамырда Қостанай мен Рудныйда бір айда тоғыз ескерту берілген. Мәдениет министрлігі 2025 жылы телеарналарға да айыппұл енгізуді ұсынды: егер аптасына эфирдің 55 пайызынан азы қазақ тілінде болса. Бірақ бұл әзірге жоба ғана.
Тілге қатысты дау тудырған оқиғалар
Қазақстанда тіл төңірегіндегі дау ертеден келе жатыр. 2013–2014 жылдары ӘҚБтК-де тіл туралы заңды бұзғаны үшін жеке жауапкершілік пайда болды. 2010 жылдардың ортасында БАҚ қазақ тілін елемегені үшін кім, неге жауап беруі керек екені туралы көп жазды.
Ең көп шу шығарған оқиға — 2021 жылдың жазындағы «тіл патрульдері». Блогер Қуат Ахметов сатушылардан, дәрігерлерден және әскери қызметшіден қазақ тілінде сөйлеуді талап еткен бейнероликтер түсірді. 2021 жылғы 19 тамызда оған тіркелмеген бірлестікке қатысқаны үшін 145 850 теңге айыппұл салынды, ал Алматы полициясы араздықты қоздыру бабы бойынша тергеу бастады. Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Дәурен Абаев мұндай әрекетті «үңгір ұлтшылдығы» деп атады. Ресей ІІМ Ахметовтың елге кіруіне 50 жылға тыйым салды.
Заң бұзылғанын көрсеңіз немесе сізге қазақ не орыс тілінде қызмет көрсетуден бас тартса, e-Otinish арқылы немесе әкімдікке шағым беруге болады. Маңдайшаның аудармасы бойынша өз қалаңыздағы мәдениет және тілдерді дамыту басқармасына жүгінуге болады.
