Қазақстанда қазақ-түрік лицейлері (ҚТЛ) бұл атаумен енді жоқ: 2016 жылғы қазанда олар «Білім-инновация лицейі» (БИЛ) болып қайта аталды. Бұл — дарынды балаларға арналған сол баяғы мемлекеттік мектептер. «Білім-инновация» қорының дерегінше, қазір желіде бүкіл ел бойынша 32 оқу орны бар. Лицейлер математика мен жаратылыстану ғылымдарына басымдық беруді және 7-сыныптан конкурспен қабылдауды сақтап қалды, ал түрік ізі іс жүзінде жойылды.
Қазақ-түрік лицейлері қалай пайда болды
Алғашқы лицейлер 1992 жылы Қазақстан мен Түркия президенттері — Нұрсұлтан Назарбаев пен Тұрғыт Өзалдың келісімі бойынша ашылды. 1997 жылы оларды басқару үшін KATEV халықаралық қоғамдық қоры құрылды. Мектептердің құрылтайшысы қазақстандық тарап болды, ал алғашқы жылдары мұғалімдердің көбі Түркиядан келген.
ҚТЛ тез арада елдегі ең мықты мектептердің қатарына қосылды. Forbes Kazakhstan дерегінше, 2018 жылға қарай лицейлерді 25 мыңға жуық адам бітірген, ал оқушылары 1992 жылдан бері олимпиадаларда 17,5 мыңнан астам жүлделі орын алған.
ҚТЛ неге «Білім-инновация» деп қайта аталды
2016 жылғы 15 шілдеде Түркияда әскери төңкеріс жасауға әрекет болды. Түркия билігі оған уағызшы Фетхуллах Гүленді кінәлап, басқа елдерден оның қозғалысымен байланысты деп санайтын мектептерді жабуды талап етті. Бұл тізімге қазақ-түрік лицейлері де ілікті.
- 2016 жылғы шілде. Түркия елшісі Невзат Уянық лицейлердің түрік мемлекетіне қатысы жоқ екенін мәлімдеді. KATEV қоры мектептерді ешкім жаппайтынын айтты.
- 2016 жылғы тамыз. Назарбаев Түркия президенті Режеп Тайып Ердоғанға барлық лицей тексерілетінін айтып, оларды қазақстандық тарап құрғанын еске салды. 18 тамызда білім министрі Ерлан Сағадиев ҚТЛ ұлттық стандарттарды бұзбайтындықтан жұмысын жалғастыратынын мәлімдеді.
- 2016 жылғы 17 қазан. Қор 27 лицейдің атауы «Білім-инновация лицейі» болып өзгеретінін жариялады. Қамқоршылық кеңесінің төрағасы болып вице-премьер Иманғали Тасмағамбетов тағайындалды.
- 2017 жылғы наурыз. Түркия елшісі бұрынғы ҚТЛ Түркия білім министрлігінің басқаруына өтетінін айтты. Қазақстанның Білім министрлігі мұны ресми түрде жоққа шығарып, лицейлердің толықтай қазақстандық екенін атап өтті.
Сол жылдары қазақстандық БАҚ түрік лицейлеріне Ердоғанның өтінішімен тыйым салынуы мүмкін бе, елдегі түрік мекемелері жабыла ма деген сұрақтар туралы көп жазды. Ақыры бірде-бір лицей жабылған жоқ. Кейін KATEV қоры екіге бөлінді: «Білім-инновация» (мемлекеттік лицейлер) және «Білім Орда» (жеке мектептер мен Сүлейман Демирел атындағы университет). Гүленнің өзі 2024 жылғы қазанда АҚШ-та қайтыс болды.
Түрік мұғалімдері не болды
2016 жылдан кейін Түркиядан келген мұғалімдердің көбі елден кетуге мәжбүр болды. Бірақ ол кезде жергілікті педагогтер басым еді: Forbes Kazakhstan дерегінше, 2013 жылға қарай олардың үлесі 90 пайызға жеткен. 2018 жылы жүйеде 10-нан астам елден келген 1200-ге жуық мұғалім жұмыс істеген, шетелдіктер 10–15 пайыз болған. Қазір қор мұғалімдерді өзі даярлайды, педагогтердің бір бөлігі — лицейдің бұрынғы түлектері.
БИЛ-де бүгін не оқытады және қалай түсуге болады
«Білім-инновация» лицейлері мемлекеттік мектеп болып қала береді, яғни оларда тегін оқиды. Басты бағыты — математика мен жаратылыстану ғылымдары. Гуманитарлық пәндер қазақ тілінде, ал математика, физика, химия, биология мен информатика ағылшын тілінде өтеді. Қазақ және орыс тілінде оқитын сыныптар бар, ал кейбір қалаларда, мысалы Көкшетау мен Түркістанда, қыздарға арналған бөлек лицейлер жұмыс істейді.
| Не білу керек | Қазіргі жағдай |
|---|---|
| Лицей саны | 32, оның ішінде колледж және меморандум бойынша жұмыс істейтін лицей |
| Қай сыныптан | 7-сыныптан, 6-сынып оқушылары түседі |
| Емтихан | 60 сұрақ: 50-і математика мен логикадан, 10-ы оқу сауаттылығынан |
| Квоталар | орындардың 10 пайызы — «Мың бала» олимпиадасының жеңімпаздарына, 15 пайызы — әлеуметтік осал отбасылардың балаларына |
| 2024–2025 жылғы түлектердің нәтижесі | 1221 мемлекеттік грант, Назарбаев Университетіне 179 түлек, QS рейтингінің топ-100 жоғары оқу орнына 205 түлек түсті |
Түсу емтиханына тіркелу bilemtihan.kz порталы арқылы өтеді. Желі кеңейіп келеді: 2026 жылғы қазанда Талдықорғанда 300 оқушыға арналған лицейдің жаңа ғимараты ашылды. Осы өзгерістер кезінде білім саласын кімдер басқарғаны туралы 2016 жылдан бергі білім министрлері материалынан оқыңыз.
