Қазақстанда генерал шенін тек Президент береді. Бұл үшін арнайы Жарлыққа қол қойылады. Мұндай жарлық көбіне 7 мамыр – Отан қорғаушы күні қарсаңында шығады. 2026 жылғы 6 мамырда генерал шені мен оған теңестірілген сыныптық шенді 16 адам алды. Олардың алтауы – әскерилер, қалған оны – ҰҚК, полиция, экономикалық тергеу қызметі мен прокуратура қызметкерлері. Төменде жоғары атақтардың түрлерін, оны алу шарттарын және елде қанша генерал барын түсіндіреміз.
Қазақстанда қандай жоғары әскери атақтар бар
Армиядағы жоғары офицерлер құрамы төрт сатыдан тұрады. Әскери-теңіз күштерінде оларға адмирал атақтары сәйкес келеді.
| Армия | Флот | Келесі атақты қашан алуға болады |
|---|---|---|
| Генерал-майор | Контр-адмирал | Полковник (1-дәрежелі капитан) атағында 3 жыл және генерал лауазымында кемінде 1 жыл қызмет |
| Генерал-лейтенант | Вице-адмирал | Генерал-майор атағында кемінде 3 жыл |
| Генерал-полковник | Адмирал | Генерал-лейтенант атағында кемінде 3 жыл |
| Армия генералы | — | Ең жоғары атақ, мерзімі Қағидаларда көрсетілмеген |
Бұл мерзімдер Әскери қызмет өткеру қағидаларында жазылған. Жоғары офицерлер құрамы туралы тармақ оған Президенттің 2016 жылғы 30 сәуірдегі № 243 Жарлығымен енгізілді. Сол құжатқа сәйкес, Президенттің шешімімен атақ мерзімінен бұрын да берілуі мүмкін.
Басқа күштік құрылымдардың өз «генералдық» атақтары бар: полиция генерал-майоры, ұлттық қауіпсіздік генерал-майоры, Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет генерал-майоры, экономикалық тергеу қызметінің генерал-майоры. Прокурорларда погон емес, сыныптық шен беріледі. «3-сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі» шені алғашқы генерал атағына тең.
Генерал шенін кім және не үшін алады
Үміткерді өз ведомствосы ұсынады, ал шешімді Президент қабылдайды. Қорғаныс министрлігі негізгі екі шартты атайды: полковник атағындағы еңбек өтілі және жоғары әскери білім. Сонымен қатар адам генерал атағы көзделген лауазымда отыруы керек. Мысалы, ол ірі құраманы басқарады немесе министрліктің департаментін басқарады.
2026 жылғы 6 мамырдағы Жарлық бойынша атақ алғандар:
- әскерилер – 6 адам: бір генерал-лейтенант (Ансаған Балтабеков), төрт генерал-майор, оның ішінде Айдос Мырзахметов, және бір авиация генерал-майоры;
- ҰҚК – 3 адам: бір генерал-лейтенант және ұлттық қауіпсіздіктің екі генерал-майоры;
- экономикалық тергеу қызметі – 3 генерал-майор;
- полиция – 1 генерал-майор;
- прокуратура – 3 сыныптық шен: бір адам 2-сыныпты, екі адам 3-сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі атанды.
Салыстыру үшін: 2024 жылғы мамырда осындай Жарлықпен атақ пен шенді 23 адам алған.
Қазақстанда қанша генерал бар
Генералдардың жалпы тізімі жарияланбайды. Соңғы деректерді ведомстволар 2025 жылғы мамырда Tengrinews журналистерінің сауалына жауап ретінде берген:
| Ведомство | Қызметтегі генералдар (2025 жылғы мамыр) |
|---|---|
| Қорғаныс министрлігі | 40: 1 генерал-полковник, 9 генерал-лейтенант, 30 генерал-майор |
| Бас прокуратура | 28 мемлекеттік әділет кеңесшісі |
| Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет | 11 |
| Қаржылық мониторинг агенттігі | 10 (2025 жылғы мамырда тағы екеуі атақ алды) |
| ТЖМ | 5 |
| ІІМ мен ҰҚК | деректі ашпады |
Яғни полиция мен ҰҚК-ны есептемегенде, елде генерал атағы немесе оған тең шені бар 90-нан астам адам қызмет етеді. Запастағы генералдардың санын Қорғаныс министрлігі жария етпейді, бұл деректі жабық ақпарат деп санайды.
Кадр саясаты қалай өзгерді
Нұрсұлтан Назарбаев тұсында да жоғары атақтар туралы жарлықтар 7 мамырға қарай шығатын. Погондар Ақордадағы салтанатты рәсімде тапсырылатын. 2010 жылдардың ортасында мұндай әр жарлық туралы Қазақстанның барлық сайттары, соның ішінде «Радиоточка» да жазды: Президент әскери қолбасшыларға жоғары атақ, құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне сыныптық шен берді. Мысалы, 2018 жылы атақ пен шенді 22 адам алған. 2016 жылдан бері жоғарыдағы кестеде көрсетілген нақты еңбек өтілі мерзімдері қолданылады.
2026 жылдың күзі генерал шені қызметтен босатудан сақтамайтынын көрсетті. 24 қыркүйекте Каспийдегі «Хазар қорғаны – 2026» оқу-жаттығуы кезінде толқын 17 әскериді теңізге алып кетті, олардың 14-і қаза тапты. 27 қыркүйекте Президент Қорғаныс министрі Дәурен Қосановты қызметінен босатты. Жаңа министр болып генерал-майор Айдос Мырзахметов тағайындалды. Ол бұған дейін Арнайы операциялар күштерін басқарған және алғашқы генерал атағын тағайындалудан бірнеше ай бұрын ғана алған. Қазан айының басында Президент Жарлығымен Бас штаб бастығы генерал-лейтенант Қаныш Әбубәкіров, министрдің орынбасары генерал-майор Алмаз Жұмакеев және Әскери-теңіз күштерінің бас қолбасшысы Қанат Ниязбеков қызметтен босатылды.
Президент әскери реформаның кезең-кезеңімен жүзеге асатын жоспарын әзірлеуді тапсырды. Армияны кім басқарады деген сұраққа жеке мақалада жауап бердік.
Кімге атақ берілгенін Президенттің akorda.kz сайтындағы жарлықтар бөлімінен тексеруге болады. Онда тегі мен аты-жөнінің толық тізімі жарияланады.
