Қазақстанда әскери қызметке шақыруды кейінге қалдыру «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» заң бойынша төрт негізгі себеппен беріледі: оқу, отбасы, денсаулық және ерекше жұмыс (депутаттар, педагогтер, кеме экипаждары). Кейінге қалдыру — шақыруды уақытша шегеру деген сөз. Себеп жойылса, мысалы, жігіт жоғары оқу орнын бітірсе немесе оқудан шықса, оны қайта шақыруы мүмкін. Әскерге 18 бен 27 жас аралығындағы ер азаматтар шақырылады. Мерзімді әскери қызмет 12 айға созылады. 2026 жылы үкімет көктемде және күзде екі кезеңмен 43 231 адамды шақыруды жоспарлады.
Әскерге шақыруды кейінге қалдыру кімге беріледі
Әскери басқару органдарының түсіндіруінше, кейінге қалдыру мына азаматтарға беріледі:
- Оқитындарға. Әр деңгейде бір рет: мектеп, колледж, жоғары оқу орны, магистратура және докторантура. Тек бірінші жоғары немесе бірінші жоғары оқу орнынан кейінгі білімге беріледі. Екінші бакалавриат кейінге қалдыруға құқық бермейді.
- Отбасылық жағдайы бойынша. Шақырылушы зейнет жасындағы немесе I–II топтағы мүгедектігі бар ата-анасын, әйелін, атасын не әжесін асырап отырса және оларды бағатын басқа адам болмаса. Сондай-ақ анасыз бала тәрбиелеп отырса, ата-анасы жоқ кәмелетке толмаған іні-қарындастарын бағып отырса немесе үйленіп, кемінде бір баласы болса.
- Денсаулығы бойынша. Уақытша жарамсыз деп танылғандарға емделу үшін бір жылға дейін кейінге қалдыру беріледі. Содан кейін қайта медициналық комиссиядан өтеді.
- Жұмысы мен мәртебесі бойынша. Парламент пен мәслихат депутаттары — өкілеттігі біткенше. Педагогтер — оқу жылы ішінде. Кеме мен азаматтық әуе кемелері экипажының мүшелері — сол жерде жұмыс істеген кезеңде. Құқық қорғау органдарының оқу орындарындағы курсанттар.
- Тергеу немесе сот жүріп жатқан азаматтарға — іс аяқталғанша.
Әскери есеп, кейінге қалдыру және шақыру қағаздары туралы мәліметтер eGov порталындағы жеке кабинетте көрінеді. Шақыру қағазы енді SMS арқылы да келеді, ал кейінге қалдыру мемлекеттік дерекқорлар негізінде автоматты түрде ресімделеді. Қорғаныс министрлігі бұл жүйені «Цифрлық шақыру» деп атайды.
Әскери қызметтен кім толық босатылады
Босату дегеніміз — бейбіт уақытта азамат мерзімді әскери қызметке мүлде шақырылмайды. Оған мыналар ие болады:
- медициналық комиссия денсаулығы бойынша жарамсыз деп таныған азаматтар;
- бұған дейін заңды түрде кейінге қалдыру алып, 27 жасқа толғандар;
- әкесі, анасы, ағасы не інісі, әпкесі не қарындасы әскери қызмет кезінде қаза тапқан немесе I–II топтағы мүгедек болып қалған азаматтар;
- басқа мемлекетте әскери немесе балама қызмет өткергендер;
- ғылыми дәрежесі барлар (ғылым кандидаты, ғылым докторы, PhD);
- тіркелген діни бірлестіктердің дін қызметшілері;
- сотталғандығы бар азаматтар.
Қазақстанда балама (азаматтық) қызмет жоқ. Бірақ ақылы жол бар: Қорғаныс министрлігінің Әскери-техникалық мектебінде 40–42 күндік әскери даярлық. Оған 24 пен 27 жас аралығындағы шақырылушылар және кейінге қалдыру алғандар бара алады. 2026 жылы оның құны — 545 мың теңге (бір жыл бұрын 390 мың теңге болған). Даярлықтан өткен азамат әскери есептік мамандық алады да, мерзімді қызметке енді шақырылмайды.
Оқудан шығарылған студентті әскерге ала ма
Иә. Оқуына байланысты кейінге қалдыру тек азамат оқып жүрген кезде ғана күшінде болады. Оқудан шығарылғаннан кейін бұл құқық жойылады. Басқа себеп болмаса, жігітті ең жақын шақыру науқанында әскерге алуы мүмкін. Сол білім деңгейіне қайта кейінге қалдыру берілмейді: бакалавриатқа жаңадан түсу оны қайтармайды.
Бұл тақырып жаңа емес. 2010 жылдардың ортасында-ақ «Радиоточка» порталы көктемгі шақыру оқудан шығарылған студенттерді әскерге алады деп жазған. Портал сондай-ақ элита балаларының неге әскерге асықпайтынын талқылаған. Содан бері оқуға қатысты ереже қатаңдады: кейінге қалдыру әр деңгейде бір-ақ рет беріледі. Ал есеп цифрлық жүйеге көшті: білім туралы деректер мемлекеттік дерекқорлардан алынады, сондықтан оқудан шыққан соң көзден таса болу қиындады.
2026 жылы әскерге шақыру қашан өтеді
| Науқан | Мерзімі |
|---|---|
| Көктемгі шақыру | 2026 жылғы наурыз — маусым |
| Күзгі шақыру | 2026 жылғы қыркүйек — желтоқсан, шамамен 23 мың адам |
| Жыл бойы барлығы | 43 231 адам |
Жалпы сан 2026 жылғы 20 наурызда күшіне енген үкіметтің шақыру туралы қаулысында көрсетілген. Қорғаныс министрлігінің дерегінше, күзгі шақырудағы 12 мыңнан астам адам Қарулы Күштерге, 7 мыңға жуығы Ұлттық ұланға, 3 мыңы ҰҚК Шекара қызметіне, қалғаны ТЖМ мен Мемлекеттік күзет қызметіне барады.
Қызметтің өзі де жақында өзгереді. 2026 жылғы қазанда Қауіпсіздік кеңесі әскери реформаны мақұлдады: сарбаз алғашқы жарты жылды оқу орталығында, келесі жарты жылды әскери бөлімде өткереді. Жаңа үлгіні сынақ ретінде 2027 жылы іске қосу жоспарланған. Әскер саны мен шығындары туралы толығырақ — Қазақстан армиясы 2026 жылы туралы мақалада.
Әскерден жалтарғаны үшін қандай жаза бар
Жаза шақырылушының нақты не істегеніне байланысты. Төмендегі сомалар 2026 жылғы АЕК бойынша есептелді — 4 325 теңге.
- Шақыру қағазы бойынша дәлелді себепсіз келмесе — 5 АЕК айыппұл, яғни 21 625 теңге (ӘҚБтК-нің 647-бабы).
- Медициналық комиссиядан жалтарса — ескерту немесе 3 АЕК айыппұл, яғни 12 975 теңге (ӘҚБтК-нің 648-бабы).
- Заңды негізсіз шақырудан жалтарса — Қылмыстық кодекстің 387-бабы бойынша қылмыстық іс: 1000 АЕК-ке дейін айыппұл (4,3 млн теңгеге дейін), түзеу немесе қоғамдық жұмыстар, бір жылға дейін бас бостандығын шектеу не одан айыру.
Егер азамат ауырған болып көрінсе, өзіне зиян келтірсе немесе құжат жасаса, жаза ауырлайды. Өз мәртебеңізді және кейінге қалдыру негіздерін жергілікті қорғаныс істері жөніндегі бөлімнен немесе egov.kz порталындағы жеке кабинеттен тексеруге болады. Заң мәтіні — adilet.zan.kz сайтында.
