Параллель импорт — түпнұсқа тауарды бренд иесінің рұқсатынсыз, ресми дилер арқылы емес, делдалдар арқылы әкелу. Қазақстанда мұның өзі заңды. Мәселе батыс санкциясына ілінген тауарлар ел арқылы Ресейге өте бастағанда туындайды. Бұл үшін АҚШ пен Еуроодақ компанияларға «қайталама санкция» салады: шоттарын бұғаттайды, олармен сауда жасауға тыйым салады. 2025–2026 жылдары ЕО санкциясына бірнеше қазақстандық фирма ілікті. Қазақстан билігі болса ел Ресейге қарсы санкцияларға қосылмайтынын, бірақ өз аумағы арқылы оларды айналып өтуге жол бермейтінін қайталап келеді.
Параллель импорт деген не, қарапайым тілмен
Әдетте өндіруші өз тауарын елде кім сататынын өзі шешеді. Мысалы, белгілі бір маркалы телефонды тек ресми дистрибьютор әкеледі. Параллель импорт кезінде дәл сол түпнұсқа телефонды шетелден кез келген сатушыдан сатып алып, өздері әкеледі. Бұл жалған тауар емес: тауар шынайы, тек жеткізу тізбегі басқа.
Заңгерлердің түсіндіруінше, Қазақстанда тауар белгісіне құқықтың халықаралық сарқылуы қағидаты қолданылады. Қарапайым тілмен айтсақ, түпнұсқа тауар әлемнің бір жерінде заңды түрде сатылса, оны бренд иесінің келісімінсіз елге әкелуге болады. Ресей батыс компаниялары кеткеннен кейін, 2022 жылы параллель импортқа рұқсат берді. Сол кезде шекарасында кедені жоқ Еуразиялық экономикалық одақтағы (ЕАЭО) серіктес ретінде Қазақстан мұндай жеткізілімдердің басты бағыттарының біріне айналды.
Ресейге параллель импорт Қазақстанға неге қауіпті
Ресей көршілері арқылы кір жуғыш машина мен телефон ғана емес, электроника, микросхема, станок та алды. Олардың бір бөлігі әскери өндіріске кетуі мүмкін. АҚШ пен ЕО мұндай тауарларды жеткізуді санкцияны айналып өту деп санайды. Жаза тұтас елге емес, оған қатысқан нақты компаниялар мен банктерге қатер төндіреді.
Қазақстандық фирмалар ЕО-ның санкциялық тізіміне бұған дейін де енген:
| ЕО санкциялар пакеті | Қашан | Қазақстаннан кім ілікті |
|---|---|---|
| 16-пакет | 2025 жылғы ақпан | «Kazstanex» ЖШС және «МеталлСтан» ЖШС — станок пен жабдық сату |
| 20-пакет | 2026 жылғы 23 сәуір | «Біріккен сауда тобы» ЖШС — Ресейге жартылай өткізгіш пластиналарды өңдеуге арналған хлорлы сутек жеткізу |
| 21-пакет | 2026 жылғы шілде | қазақстандық компаниялар, ЕО баспасөз хабарламасында атауларын ашпады |
Санкцияға ілігу — батыс банктері мен серіктестеріне қолжетімділіктен айырылу деген сөз. Қазақстандық банктер де тәуекелге барғысы келмейді. Заңгерлердің айтуынша, мәміле Ресейге транзитке ұқсаса, банк клиенттен түсініктеме сұрауы, төлемді тоқтатуы немесе шотты жабуы мүмкін. Мысалы, ЖШС жақында ашылса, қоймасы болмаса, ал ақша түсіп, бірден кетіп жатса.
Қазақстан қайталама санкциялардан қалай сақтанады
Ресми ұстаным мынадай: Қазақстан Ресейге қарсы санкция енгізген жоқ және оларды «соқыр түрде ұстанбайды», бірақ өз аумағын санкцияны айналып өтуге пайдалануға жол бермейді. 2023 жылы Сыртқы істер министрлігі мына шараларды атады:
- Ресейге әскери мақсаттағы тауарларды шығаруға толық тыйым (2022 жылы енгізілген);
- қос мақсаттағы тауарларды, яғни азаматтық және әскери мақсатта қолдануға болатын тауарларды шығаруға лицензия талап етіледі;
- санкциялық тауарлардың қозғалысын көру үшін электрондық шот-фактураларды бақылау;
- бір күндік фирмаларды анықтап, жұмысын тоқтату;
- Мемлекеттік кірістер комитетіндегі тәуекелдерді басқару жүйесі, ол жаңа санкцияларға сай жаңартылып отырады.
2023 жылғы қазанда сауда вице-министрі Қайрат Төребаев Қазақстан соғысқа қатысты 106 түрлі тауарды — дронға арналған бөлшектерді, электрониканы, микросхемаларды Ресейге шығаруды толық шектегенін мәлімдеді. Кейін министрлік санкцияға байланысты тыйым жоқ екенін, мұндай тауарларға экспорттық бақылау туралы заң бойынша онсыз да лицензия керек екенін нақтылады. Шенеуніктер ЕО, АҚШ және Ұлыбританияның санкциялар жөніндегі қызметтерінің өкілдерімен үнемі кездесіп тұрады.
Санкциялар Қазақстан экономикасына қалай әсер етеді
Ресей әлі де басты сауда серіктестерінің бірі. Сауда және интеграция министрлігінің дерегінше, 2025 жылы екі ел арасындағы тауар айналымы 27,4 млрд доллар болды. Бұл 2024 жылмен (27,8 млрд доллардан астам) салыстырғанда сәл аз. Тараптар оны 30 млрд долларға жеткізгісі келеді. Санкциялар логистика мен төлемдерге қатты әсер етеді: Еуропаға жеткізу қымбаттайды, ресейлік серіктестермен есеп айырысу қиындайды.
Ресей экономикасына тәуелділік 2014 жылы-ақ байқалды. Сол жылы Батыс Қырымға байланысты Ресейге алғашқы санкцияларды салды. Рубль құлдырады, ал Қазақстан 2014 жылғы ақпанда теңгені девальвациялады, 2015 жылғы тамызда оны еркін айналымға жіберді. Сол жылдары «Радиоточка» порталы экономист Мұхтар Тайжанның сөзін жазған: ол Ресейді Қазақстан өзін байлап қойған батып бара жатқан «Титаникке» теңеген. Ұлттық банк сол девальвациялардан қалай өткені туралы — Қайрат Келімбетовтің өмірбаянында.
Ресеймен сауда жасайтын кәсіпкер тауар мен серіктесін ЕО, АҚШ және Ұлыбританияның санкциялық тізімдері бойынша, сондай-ақ лицензия талап етілетін тауарлар тізбесі бойынша тексергені жөн. «Экспорттық бақылау туралы» заң adilet.zan.kz сайтында жарияланған, түсініктемені Сауда және интеграция министрлігі мен Мемлекеттік кірістер комитеті береді.
