Әмеңгерлік — қазақтың ежелгі салты: күйеуі қайтыс болғаннан кейін жесір әйел оның ағасына, інісіне немесе басқа жақын туысына тұрмысқа шыққан. Осылайша марқұмның әулеті жесір мен балаларды қамқорлығына алып, балалар әке руында қалған. Ғалымдар мұндай салтты левират деп атайды, ол көп халықта болған. Бүгінде әмеңгерлік сирек кездеседі: Қазақстан заңы некені тек ерікті келісіммен ғана қияды, ал некеге мәжбүрлеу 2025 жылдан бастап қылмыс болып саналады.
Әмеңгерлік дегеніміз не: салттың далалық мәні
Көшпелі қоғамда балалы жалғыз әйелге күн көру қиын болған. Әмеңгерлік бірнеше мәселені бірден шешкен. Жесір мен балалар асыраушы және қорған тапқан. Балалар бөтен үйде жетім болып қалмай, әке руымен байланысын үзбеген. Мал мен мүлік әулет ішінде қалып, құдалармен арадағы қарым-қатынас бұзылмаған.
Тарихшылар Г. Сыздықова мен Г. Примқұлова 2024 жылы «Turkic historical studies» журналында жариялаған мақаласында мұндай салт ғұндар мен көне түркілерде болғанын жазады. Бұл туралы Лев Гумилев те айтқан.
Салт қалай орындалған: кімнің құқығы болған, жесірден сұраған ба
XIX ғасыр этнографтарының сипаттауынша, тәртіп мынадай болған:
- күйеуі қайтыс болған соң жесір қаралы болған — Маковецкийдің деректері бойынша, шамамен 100 күн;
- содан кейін оның жаңа күйеуі кім болатыны шешілген: алдымен марқұмның ағалары мен інілері, одан кейін бауырларының ұлдары, содан соң алыс туыстары;
- лайықты туысы әлі жас болса, жесір оның ер жетуін күтуге немесе кезектегі туысқа шығуға болған;
- жесір басқа рудың адамына тұрмысқа шыққысы келсе, мүлкі марқұмның туыстарында қалып, жаңа күйеуі төлем төлеген;
- ұлдары бар жесір мүлде тұрмысқа шықпай, шаруашылықты өзі басқара алған, ал баласыз жесір мүліктің бір бөлігін алып, төркініне қайтуға болған.
Зерттеушілердің деректері бойынша, жесірді әдетте еркінен тыс бермеген, бірақ оның жүріс-тұрысын туыстары қатаң бақылаған. XIX ғасырдың соңында оған марқұмның бүкіл туысы ішінен күйеу таңдауға рұқсат берілген. Үйленген ер адам да әмеңгер бола алған — бұл жағдайда жесір оның екінші әйелі болған.
Әмеңгерлік неге ұмытыла бастады
Кеңес өкіметі бұл салтпен «ескіліктің қалдығы» ретінде күрескен. 1921 жылғы 17 қаңтардағы «Қырғыздардың некесі туралы» декрет (ол кезде қазақтарды қырғыз деп атаған) жесір өз тағдырын өзі шешетінін тікелей бекітті. Кейін еріксіз неке, қалың мал және көп әйел алу қылмыстық заңдар бойынша қудаланды.
Екінші себеп — өмір өзгерді. Әйелдер оқиды, жұмыс істейді, өзін де, балаларын да өзі асырайды. Бүгінде күйеуінің туыстары жесірге көбіне ақшамен, іспен көмектеседі, бірақ некесіз. Салт негізінен дәстүр туралы дауларда ғана еске алынады. 2010 жылдардың ортасында Қазақстанда көп әйел алуды заңдастыру керек пе деген дау жиі көтерілді, ал әмеңгерлік туралы аз айтылды. Бұл айырмашылыққа қазақстандық «Радиоточка» да қазақтардың көп әйел алу туралы жиі айтып, әмеңгерлік туралы неге үндемейтіні жайлы материалында назар аударған.
Әмеңгерлік пен көп әйел алу: Қазақстан заңы не дейді
| Сұрақ | Заңда не жазылған |
|---|---|
| Қайтыс болған күйеуінің інісіне тұрмысқа шығуға бола ма? | Иә. «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекс некені тек жақын туыстар арасында ғана: ата-ана мен бала, ағайынды бауырлар, ата-әже мен немере арасында тыяды (11 және 1-баптар). Күйеуінің інісі оларға жатпайды. |
| Жесірдің келісімі керек пе? | Міндетті түрде. Неке 18 жасқа толған ер мен әйелдің еркін әрі толық келісімімен ғана қиылады (9 және 10-баптар). |
| Екінші әйел болуға бола ма? | Екінші некені тіркеуге болмайды: біреуі басқа тіркелген некеде тұрса, неке қиылмайды (11-бап). Мұндай одақ тек діни немесе іс жүзіндегі одақ болып қалады. |
| Некеге мәжбүрлегені үшін не болады? | Қылмыстық кодекстің 125-1-бабы. Ол Президент 2025 жылғы 16 шілдеде қол қойған заңмен енгізілді. Мәжбүрлеу ауыр зардапқа әкелсе, 10 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған. |
Көп әйел алудан басты айырмашылығы — әмеңгерлік тағы бір әйел алудың жолы емес, жесір мен балаларды тірексіз қалдырмаудың жолы болған. Бірақ заң бойынша ереже бір: АХАТ органы тек екі бос адамның өз келісімімен қиылған некесін ғана тіркейді. Тоқал мен көп әйел алу туралы заң талаптарын бөлек материалымызда толық жаздық.
«Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекстің мәтінін «Әділет» құқықтық базасынан оқуға болады.
