Қазақстан Сенаты енді жоқ. Парламенттің жоғарғы палатасы соңғы отырысын 2026 жылғы 29 маусымда өткізді. 1 шілдеде азаматтар 2026 жылғы 15 наурыздағы референдумда қолдаған жаңа Конституция күшіне енді. Сенат пен Мәжілістің орнына енді 145 депутаттан тұратын бір палаталы Құрылтай жұмыс істейді, ол 2026 жылғы 23 тамызда сайланды. Сенат шамамен 30 жыл жұмыс істеді — оның алғашқы отырысы 1996 жылғы 30 қаңтарда өткен.
Сенаттың қандай өкілеттігі болды
Сенат Парламенттің жоғарғы палатасы болды. Ол Мәжіліспен бірге заң қабылдауға қатысып, бір жағынан сүзгі қызметін атқарды: төменгі палатаның шешімдерін тексерді. 2023 жылдан бастап тәртіп былай болды: заңдарды Мәжіліс қабылдады, ал Сенат оларды мақұлдады немесе мақұлдамады. Конституцияға түзетулерді, конституциялық заңдарды және Президент басым деп жариялаған заңдарды палаталар бірлескен отырыста қарады.
Заңнан бөлек, Сенат бірқатар жоғары лауазымды тұлғаны тағайындауға келісім берді, мысалы Бас прокурор мен ҰҚК төрағасын. Сондай-ақ Президенттің ұсынуымен Жоғарғы сот судьяларын сайлады. Сенат төрағасы мемлекеттегі екінші адам саналды: Қасым-Жомарт Тоқаев 2019 жылғы наурызда Нұрсұлтан Назарбаев отставкаға кеткенде дәл осы лауазымнан Президент болды.
24KZ дерегінше, 30 жылда Сенат 3,5 мыңнан астам нормативтік акт қабылдап, 890-нан астам жалпы отырыс өткізді. Әр оныншы заңды, яғни 350-ден астам заңды, сенаторлардың өздері әзірлеген. Бүкіл тарихында сенатор мандатын 246 адам алған.
Сенат құрамы: қанша сенатор болды және оларды қалай сайлады
Сенаторларды халық тікелей сайлаған жоқ. Олардың көбін мәслихат депутаттары — жергілікті өкілді органдар әр облыстан және республикалық маңызы бар қалалардан екі адамнан сайлады. Қалғандарын Президент тағайындады. Бұл үлес уақыт өте келе өзгеріп отырды:
| Жыл | Не өзгерді |
|---|---|
| 1995–1996 | Жаңа Конституция екі палаталы Парламент енгізді. Сенаторлар өңірлер мен астанадан екі адамнан сайланды, тағы 7 сенаторды Президент тағайындады |
| 1998 | Сенатор өкілеттігінің мерзімі — 6 жыл, палатаның жартысы әр 3 жыл сайын жаңарып отырды |
| 2007 | Президент квотасы 15 сенаторға дейін өсті |
| 2017 | Конституциялық реформа Президенттің өкілеттігінің бір бөлігін Үкімет пен Парламентке берді |
| 2022–2023 | Референдумнан кейін Президент квотасы 10 орынға дейін қысқарды, оның бесеуін Президент Қазақстан халқы Ассамблеясының ұсынысымен тағайындады. Заңдарды Мәжіліс қабылдап, Сенат мақұлдайтын болды |
Сенаттың соңғы төрағасы Маулен Әшімбаев болды: ол палатаны 2020 жылғы 4 мамырдан бастап жабылғанға дейін басқарды. Қасым-Жомарт Тоқаев Сенатты екі рет, жалпы алғанда 10 жылға жуық басқарған.
Сенат неге таратылды және оның орнына не келді
Бір палаталы парламентке көшуді Тоқаев 2025 жылғы 8 қыркүйектегі халыққа Жолдауында ұсынды. Ол кезде референдум 2027 жылы өтеді деп айтылған, бірақ дауыс беру ертерек өтті. 2026 жылғы 15 наурыздағы референдумға сайлаушылардың 73,12%-ы қатысты, ОСК дерегінше, жаңа Конституцияны 87,15%-ы қолдады. Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин реформаны «Күшті Президент — ықпалды Парламент — есеп беретін Үкімет» формуласымен түсіндірді.
Жаңа бір палаталы Құрылтай басқаша құрылған:
- 145 депутат тек партиялық тізім бойынша 5 жылға сайланады;
- Құрылтай заңдарды екінші палатасыз өзі қабылдайды;
- Премьер-министрді, вице-президентті, Конституциялық сот судьяларын, ОСК мен Жоғары аудиторлық палата мүшелерін тағайындауға келісім береді, Жоғарғы сот судьяларын сайлайды;
- Үкіметке сенімсіздік білдіре алады.
2026 жылғы 23 тамыздағы сайлауға сайлаушылардың 74,8%-ы қатысты. Құрылтайға бес партия өтті: «Әділет» 110 мандат, «Ауыл» 10, Respublica 9, «Ақ жол» мен ЖСДП 8 мандаттан алды. 28 тамызда Айбек Дәдебай Құрылтай төрағасы болып бірауыздан сайланды. Бұрынғы сенаторлардың қайсысы мандат алғанын Мәжіліс депутаттары мен сенаторлар туралы мақаладан оқыңыз.
Билік уәде еткендей, Сенат аппаратының қызметкерлері қысқартылған жоқ. Олардың бір бөлігі Құрылтай аппаратына ауысты, қалғандары Халық Кеңесінің аппаратында жұмыс істейді. Халық Кеңесі — азаматтар өкілдік ететін жаңа кеңесші орган. Ол ұсыныс бере алады, Құрылтайға заң жобаларын енгізіп, референдум өткізуді ұсына алады.
