Қазақ тілін тез үйренудің ең тиімді жолы — грамматикадан емес, жанды сөйлеуден бастау. Алдымен күнделікті жағдайларға арналған дайын тіркестерді жаттап, күн сайын кемінде 20–30 минут жаттығу керек. Тілді тегін үйренуге болады: Soyle.kz, Tilqural.kz және Abai.institute мемлекеттік онлайн-платформаларында, әкімдіктер ашқан курстарда және сөйлесу клубтарында. Деңгейді ҚАЗТЕСТ мемлекеттік емтиханы арқылы тексеруге болады.
Мектепте бірінші сыныптан оқытылса да, қазақ тілі неге қиын
Басты себеп — тілдік жаттығудың аздығы. Орыс тілінде оқытатын мектептерді бітірген көп адам жеке сөздер мен қарапайым сөйлемдерді түсінеді, бірақ әңгімені жалғастыра алмайды. Мұндай білімді «ситуативтік» деп атайды: адам дүкенде сөйлесіп, амандаса алады, ал одан әрі әңгіме өрбімейді.
Екінші себеп — мектеп бағдарламасының өзі. 2021 жылғы ақпанда Мәжіліс депутаты Наталья Дементьева парламент мінберінен оқулықтағы тапсырмалар тым күрделі екенін айтты. Оның сөзінше, қарапайым сөйлеу дағдысы жоқ балаға грамматикалық тапсырма көп беріледі. Депутаттың айтуынша, пән 1958 жылдан бері оқытылса да, орыс мектептерін бітірген түлектердің аз бөлігі ғана қазақша еркін сөйлейді. Ол Білім министрлігінен ауызша сөйлеуге басымдық беруді сұрады.
2023 жылы Оқу-ағарту министрлігі оқыту қазақ тілінде жүрмейтін сыныптарда (5–11 сыныптар) біріктірілген «Қазақ тілі және әдебиеті» пәні қайтадан екі бөлек пәнге бөлінетінін хабарлады. 2021 жылғы санақ деректері бойынша ел тұрғындарының шамамен 80%-ы мемлекеттік тілді біледі. 2023–2029 жылдарға арналған тіл саясатының тұжырымдамасы 2029 жылға қарай бұл көрсеткішті 84%-ға жеткізуді көздейді.
Қазақ тілін тез үйрену үшін қандай әдістер тиімді
Мұғалімдер мен курс авторлары бір пікірде: септіктерден емес, сөйлеуден бастау керек. Ересектер мен оқушыларға мыналар көмектеседі:
- Жеке сөз емес, тұтас тіркес. Өзіңізге керек жағдайларға арналған тіркестерді жаттаңыз: жол, жұмыс, дүкен, туыстарға қоңырау шалу. Мысалы, Қанат Тасибековтің «Ситуативті қазақ тілі» кітабы осылай құрылған: онда үш мыңнан астам ауызекі тіркес пен олардың қазақша баламасы берілген.
- Күн сайын аздап. Аптасына бір рет үш сағат оқығаннан гөрі күн сайын 20–30 минут жаттыққан пайдалы.
- Сөйлемес бұрын тыңдау. Қазақ әндері, подкасттар, субтитрі бар мультфильмдер мен сериалдар құлақты ә, ғ, қ, ң, ө, ұ, ү, і дыбыстарына үйретеді.
- Алғашқы аптадан бастап сөйлеу. Сөйлесу клубы немесе әңгімелесетін адам мінсіз грамматикадан маңыздырақ. Қателесу — оқудың қалыпты бөлігі.
- Грамматика — қажет кезде. Жалғаулар мен септіктер сөйлеуде естіген соң оңай есте қалады.
«Ситуативті қазақ тілі» тақырыбы бұрыннан талқыланып келеді. 2014–2017 жылдары қазақстандық «Радиоточка» порталы «Культпросвет» айдарында «Ситуативті қазақ тілі» сериясындағы кітаптар туралы және мектептерде қазақ тілін оқытудың неге нашар екені жайлы жазған. Әр түрлі себеппен қазақ тілін білмейтін орыс тілділерге арналған Тасибеков кітабы 2016 жылғы қазанда Астанада таныстырылды. Бұл кітап курстарда, соның ішінде Ресейдегі қазақ диаспорасына арналған сабақтарда қолданылады.
Қазақ тілін қайдан тегін үйренуге болады
| Ресурс | Не береді |
|---|---|
| Soyle.kz және Soyle қосымшасы | Нөлден басталатын сабақтар, сөздік, Telegram-бот, Soyle Talk сөйлесу клубы, балаларға арналған bala.soyle.kz. Мемлекеттік тілді дамыту қорының жобасы |
| Tilqural.kz | Онлайн-курс және Android пен iOS қосымшалары |
| Abai.institute | Тілді насихаттау бағдарламасы аясында жасалған портал мен қосымша |
| Balatili.kz | Балаларға арналған материалдар |
| Akelius курсы (ХАТУ) | Тегін, тіркелусіз, телефоннан немесе компьютерден. 2026 жылғы қыркүйектен бастапқы A0 деңгейі қолжетімді, келесі деңгей 2027 жылғы қаңтарда шығады деп күтілуде |
| Әкімдік курстары | Бетпе-бет және онлайн сабақтар, соңында сертификат беріледі |
Қалалық курстардың бір мысалы — Астана. 2026 жылы тілдерді дамыту және архив ісі басқармасы «Руханият» КММ-мен бірге топтарға қабылдауды 1 шілдеде бастады, сабақтар 3 тамызда басталды: аптасына үш рет, бетпе-бет немесе онлайн, соңында сертификат беріледі. Жазылу мекенжайы — Бейбітшілік көшесі, 9, 209-кабинет, телефон +7 (7172) 24-90-52. Басқа қалаларда мұндай курстарды облыстық және қалалық тіл оқыту орталықтары өткізеді — толығырақ өз әкімдігіңізден біліңіз.
Деңгейді қалай тексеруге болады: ҚАЗТЕСТ деген не
ҚАЗТЕСТ — қазақ тілін білу деңгейін бағалаудың мемлекеттік жүйесі. Оны Ұлттық тестілеу орталығы өткізеді. Диагностикалық тест (1 сағат 10 минут) және сертификаттау тесті (2 сағат 7 минут) бар. Сертификаттау емтиханы төрт бөлімнен тұрады:
- тыңдалым — 20 тапсырма, 20 минут;
- оқылым — 40 тапсырма, 50 минут;
- жазылым — 2 тапсырма, 50 минут;
- айтылым — 2 тапсырма, 7 минут.
Сертификат әр бөлім бойынша шекті балл жинағанда ғана беріледі. 2026 жылдың күзінде емтихан 19 қалада электронды түрде өтті, қатысу құны 7121 теңге болды. Ұлттық тестілеу орталығының app.testcenter.kz сайтындағы жеке кабинет арқылы жазылуға болады.
Қазақ тілі — мемлекеттік тіл, оған қойылатын талаптар заңда бекітілген. Заң мемлекеттік органдар мен бизнестен нақты не талап ететінін тіл туралы заң жайлы материалда талдадық. Ал санақ деректері бойынша тіл білу қалай өзгергенін орыс тілінің Қазақстандағы жағдайы туралы мақаламыздан оқуға болады.
