Қазақстанда ақтау үкімі әлі де сирек шығарылады. Жоғарғы Соттың деректері бойынша, 2025 жылы соттар жария айыптау істері бойынша 142 адамды ақтады. Бұл бір жыл бұрынғыдан (109) 30%-ға көп. Салыстыру үшін: сол соттың мәліметінше, 2026 жылдың бірінші жартысында ғана шамамен 15 мың адам сотталған. Яғни жүз сотталушының біреуі де ақталмайды. Төменде мұның себебін, сот қателері қалай түзетілетінін және реформалар нені өзгерткенін түсіндіреміз.
Соттар қанша ақтау үкімін шығарады
| Көрсеткіш | Дерек | Дереккөз |
|---|---|---|
| 2024 жылы ақталғандар | 109 адам | Жоғарғы Сот |
| 2025 жылы ақталғандар | 142 адам (+30%) | Жоғарғы Сот |
| Алқабилер соты, 2025 жылдың 9 айы | 282 сотталушы, оның 31-і ақталды (бір жыл бұрын – 10) | Жоғарғы Соттың баспасөз қызметі |
| Қамауға алуға санкция, 2025 жыл | соттар өтінішхаттардың 62,5%-ын қанағаттандырды (2024 жылы – 74,5%) | Жоғарғы Сот |
Бұл сандарға жеке айыптау істері кірмейді. Олар – адамның өзі полициясыз қозғайтын ұсақ істер, мысалы, жала жабу немесе ұрып-соғу туралы. Көбіне алқабилер ақтайтыны көрініп тұр: олардағы ақтау үлесі кәсіби судьялардан бірнеше есе жоғары. Өсім өңірлерде де байқалады. Мысалы, Жамбыл облысында ақталғандар саны бір жылда екі есе артты.
Соттар неге ақтамайды
Судьялар мен заңгерлер мұны әртүрлі түсіндіреді. Ресми нұсқа бойынша, істі сотқа дейін тергеуші мен прокурор тексереді, сондықтан сотқа кінәсі дәлелденген істер ғана жетуі тиіс. 2025 жылы Жоғары Сот Кеңесі жанындағы Сот жюриінің төрағасы Нұржан Қайыпжан осылай деген.
2024 жылы Жоғарғы Соттың қылмыстық істер жөніндегі сот алқасының төрағасы Назгүл Рахметуллина тек ақтау үкімдеріне қарамауды ұсынды. Оның айтуынша, судьялар айыпты жиі жеңілірек бапқа ауыстырады. Мысалы, адам есірткі өткізгені үшін емес, оны өткізу мақсатынсыз сақтағаны үшін сотталады. Ресми түрде бұл – айыптау үкімі, бірақ тергеу нұсқасы расталмаған.
Адвокаттар басқа себептерді атайды. 2020 жылғы дөңгелек үстелде шымкенттік адвокат Әмиртай Сапаров «айыптау бағытындағы бейімділік» туралы айтты. Оның сөзінше, судьялар айыптаумен алдын ала келіседі, ал ақтау үкімі тергеу мен прокуратура жұмысындағы ақау ретінде қабылданады. Алматылық адвокат Данияр Қанафин мәселені соттардың атқарушы билікке тәуелділігімен байланыстырып, сот төрағаларын судьялардың өздері сайлауын ұсынды.
Бұл туралы 2010 жылдардың ортасында да айтылған. Сол кезде «Радиоточкада» Ардақ Жанабилованың қоғамдық пікір полицейлердің психикасына қысым жасап, сот қателеріне әкеледі деген сұхбаты жарияланған.
Сот қателері қалай түзетіледі және үкімнің күші қалай жойылады
Үкімге екі сатыда шағымдануға болады:
- апелляция – үкім заңды күшіне енгенге дейін облыстық сотта қаралады. Апелляция ақтау үкімінің де күшін жоя алады. Мәселен, 2026 жылғы наурызда Ақмола облыстық соты азаптау ісі бойынша Атбасардағы колонияның 12 қызметкерін 2025 жылғы желтоқсанда ақтаған алқабилер шешімінің күшін жойды. Сот іс жүргізу заңбұзушылықтарын анықтап, істі қайта қарауға жіберді;
- кассация – үкім заңды күшіне енгеннен кейін қаралады. 2025 жылғы 1 шілдеден бастап Астанада жеке кассациялық соттар жұмыс істейді. Бұрын шағымдар алдымен Жоғарғы Сотта іріктеуден өтетін, мәні бойынша олардың шамамен 5%-ы ғана қаралатын. Енді барлық шағым қабылданып, мәні бойынша қаралады.
Нәтиже сандардан көрінеді. 2025 жылдың қорытындысы бойынша кассацияда түзетілген сот актілерінің үлесі 8%-дан 29%-ға өсті. Бұрынғы атышулы істер де қайта қаралады. Мысалы, Жоғарғы Сот 2016 жылғы іс бойынша Әсет Матаевты ақтады.
2026 жылға қарай сот реформалары нені өзгертті
- Үш буынды модель (2021 жылғы 1 қаңтардан бастап): полиция тергейді, прокурор адам құқықтарына қатысты негізгі шешімдерді келіседі, сот шешім шығарады. Прокурор әлсіз істерді сотқа дейін-ақ сүзгіден өткізуі тиіс.
- Қамауға алу азайды: соттар қамауға алуға санкция беруден жиі бас тартып, үй қамағы мен электрондық білезікті жиірек тағайындай бастады. 2025 жылы білезікті 2 110 адам тақты, бір жыл бұрын олар 954 болған.
- Алқабилер: 2025 жылы олар әлдеқайда жиі ақтады. Бірақ 2026 жылы Қылмыстық кодекске өзгерістер енгізілгеннен кейін алқабилер қатысатын істер саны екі есеге жуық азайды.
Ақталған адам оңалту құқығын алады: мемлекет заңсыз қылмыстық қудалаудан келген зиянды – жоғалтқан табысты, адвокатқа кеткен шығынды, моральдық зиянды өтеуге тиіс. Талап Қылмыстық-процестік кодекстің ережелері бойынша беріледі. Өз ісінің барысын office.sud.kz сайтындағы «Сот кабинетінен» қадағалауға болады.
