Мельдоний — Латвияда шығарылатын жүрек дәрісі, «Милдронат» деген сауда атауымен белгілі. Дәрігерлер оны ұлпаларға оттегі жетіспегенде, мысалы, жүрек ауруларында тағайындайды. 2016 жылғы 1 қаңтардан бастап Дүниежүзілік допингке қарсы агенттік (WADA) мельдонийді тыйым салынған заттар тізіміне енгізді: агенттік спортшылар оны тез қалпына келу және үлкен жүктемеге төтеп беру үшін ішеді деп шешті. Содан бері әлемде жүздеген спортшы мельдониймен ұсталды, олардың арасында қазақстандықтар да бар — жас теннисшіден бокстан әлем чемпионы Жәнібек Әлімханұлына дейін.
Мельдоний деген не және ол қалай әсер етеді
Мельдонийді 1970 жылдары латвиялық химик Ивар Калвиньш ойлап тапқан, оны латвиялық Grindeks компаниясы шығарады. Дәрі жасушадағы зат алмасуды өзгертеді: жүрек пен бұлшықеттің оттегіні аз жұмсауына және жүктемені жеңіл көтеруіне көмектеседі. Бұрынғы КСРО елдерінде ол дәріханаларда бұрыннан сатылады, спортшыларға да «жүректі қолдау» үшін тағайындалып келген.
WADA тізімінде мельдоний «гормондар және метаболизм модуляторлары», яғни зат алмасуға әсер ететін заттар тобында тұр. Оған үнемі тыйым салынған: жарыс кезінде де, жарыстан тыс уақытта да.
Мельдонийге спортта неге тыйым салынды
WADA тыйым туралы 2015 жылғы қыркүйекте жариялады, ал ол 2016 жылғы 1 қаңтарда күшіне енді. Оған дейін агенттік бір жыл бойы мельдонийдің сынамаларда қаншалықты жиі кездесетінін бақылап, оны сау спортшылар нәтиже үшін жаппай қабылдайды деген қорытындыға келді.
2016 жылдың көктемінде дау шықты: мельдоний жүздеген спортшының сынамасынан табылды, олардың ішінде теннисші Мария Шарапова да болды. Көбі дәріні тыйымға дейін ішкенін, ал ол ағзадан ұзақ шығатынын алға тартты. Ақыры WADA 2016 жылдың басында алынған, дозасы өте аз сынамаларға қатысты талапты жұмсартты.
Қай қазақстандық спортшылар мельдониймен ұсталды
2016 жылғы наурызда-ақ «Радиоточка» қазақстандық спортшылардың қанынан мельдоний табылғанын жазып, жаңа допинг дауы отандық спортқа немен қауіп төндіретінін сұраған еді. Ол кезде есімдер жарияланбады. 2016 жылғы мамырда Ұлттық допингке қарсы орталық Азаттыққа жыл басынан бері 960 сынама алып, 18 бұзушылық анықтағанын, олардың ішінде мельдоний жағдайлары да барын хабарлады. Орталықтың айтуынша, федерациялар тыйым туралы алдын ала ескертілген.
| Спортшы | Спорт түрі | Не белгілі |
|---|---|---|
| Арсан Арашов | теннис | сынама 2016 жылғы 9 шілдеде Испаниядағы турнирде алынған; Халықаралық теннис федерациясының дерегі бойынша, 2 жылға — 2018 жылғы 29 қыркүйекке дейін дисквалификацияланды |
| Жәнібек Әлімханұлы | кәсіпқой бокс | VADA-ның 2025 жылғы 15 қарашадағы сынамасы; WBO 2026 жылғы ақпанда оны бір жылға дисквалификациялады, кейін шеттетуді мерзімінен бұрын тоқтатты |
Ең шулы оқиға — WBO нұсқасы бойынша орта салмақтағы әлем чемпионы Жәнібек Әлімханұлына қатысты. Мельдоний оның 2025 жылғы 6 желтоқсанға жоспарланған Эрисланди Ларамен жекпе-жегіне дайындық кезінде американдық VADA ұйымы алған сынамасынан табылды. Жекпе-жек өтпей қалды. 2026 жылғы ақпанда WBO боксшыға ең аз мерзім — 2025 жылғы 2 желтоқсаннан бастап бір жыл дисквалификация тағайындады. WBO президентінің айтуынша, бұзушылық қасақана емес немқұрайдылық деп танылды: боксшы командасының нұсқасы бойынша, ол дәріні шұғыл емделу кезінде алған.
2026 жылғы шілдеде Әлімханұлы орта салмақтағы WBO белдігінен өзі бас тартып, екінші орта салмаққа ауысты. Тамызда WBO дисквалификацияны 2026 жылғы 10 шілдеден бастап мерзімінен бұрын тоқтатты, бірақ бұзушылықтың өзі күшінде қалатынын нақтылады. Қазір Әлімханұлы 23 қаңтарда Данияда өтетін WBO титулы үшін жекпе-жекке дайындалып жүр.
Қазақстандағы допинг даулары: тек мельдоний емес
2016 жыл қазақстандық спорт үшін мельдонийсіз де ауыр болды. Рио Олимпиадасы алдында ауыр атлеттер Алмас Өтешов пен Жасұлан Қыдырбаев 2015 жылғы әлем чемпионатынан кейінгі оң сынамалар салдарынан Ойындарға бармады. Сол кезде Халықаралық Олимпиада комитеті 2008 және 2012 жылғы Олимпиадалардың ескі сынамаларын қайта тексерді: штангашы Илья Ильин анаболикалық стероидтар табылғаны үшін екі алтын медалінен айырылды. Бұл іске мельдонийдің қатысы жоқ.
Қазақстандық спортшыларды Туризм және спорт министрлігі жанындағы Ұлттық допингке қарсы орталық тексереді. Кәсіпқой боксшылар өз ұйымдарының — WBO, IBF және басқалардың — ережесі бойынша да, көбіне VADA күшімен тексеріледі.
Дәрігер мельдоний тағайындаса, спортшы не істеуі керек
Терапиялық рұқсат болмаса, спортшыларға мельдонийді рецептпен де қабылдауға болмайды. Терапиялық рұқсат — допингке қарсы ұйымның медициналық көрсеткіш бойынша дәрі қабылдауға беретін келісімі. Оны алдын ала, ал шұғыл жағдайда емделгеннен кейін бірден рәсімдеу керек. WADA-ның тыйым салынған заттардың өзекті тізімі мен рұқсат алу тәртібі WADA сайтында жарияланады.
