Жүз — қазақ руларының үлкен бірлестігі. Қазақта үш жүз бар: Ұлы жүз, Орта жүз және Кіші жүз. Ұлы жүз оңтүстік пен оңтүстік-шығыста — Жетісу мен Сырдария бойында, Орта жүз орталықта, солтүстік пен шығыста, Кіші жүз батыста қоныстанған. Әр жүз руларға, ал рулар одан да ұсақ тармақтарға бөлінеді. Сонымен қатар ешбір жүзге кірмейтін топтар бар: төре, қожа және төлеңгіт. Жүздер әлдеқашан мемлекет құрмайды, бірақ көп қазақ үшін өз руын білу — отбасы жадының бір бөлігі.
Жүз деген не және ол қалай пайда болған
«Жүз» сөзін әдетте «жүз», «бөлік» деп түсіндіреді. Оны араб тіліндегі «жуз» — «үлес, тұтастың бөлігі» деген сөзбен байланыстыратын нұсқа да бар. Әр жүз көршілес көшіп-қонған, жерін бірге қорғаған және өз ханына бағынған рулардың одағы болды.
Жүздердің нақты қашан қалыптасқаны туралы тарихшылар әлі келіспейді. Біреулері оны Алтын Орданың ыдырауымен байланыстырады, енді біреулері XVI ғасырға, үшіншілері XVII–XVIII ғасырларға жатқызады. Жазба деректерде жүздер XVII ғасырдан бастап анық аталады. Бір нұсқа бойынша, үш жүздің әрқайсысының жеке ханы XVIII ғасырдың басында, Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін пайда болған. Кейін 1771 жылы Абылай хан үш жүздің ханы болып жарияланды.
Хан билігін Ресей империясы жойды: Орта жүзде — 1822 жылғы жарғы бойынша, Кіші жүзде — 1824 жылы. Ұлы жүздің жерлері империя құрамына кейінірек, XIX ғасырдың ортасында енді.
Әр жүзге қандай рулар кіреді
| Жүз | Қай жерде қоныстанған | Негізгі рулары |
|---|---|---|
| Ұлы жүз | Жетісу, Іле, Шу және Талас аңғарлары, Сырдарияның орта ағысы — қазіргі Алматы, Жамбыл, Түркістан облыстары | дулат, албан, суан, жалайыр, қаңлы, сарыүйсін, шапырашты, ысты, ошақты, сіргелі, шанышқылы |
| Орта жүз | Орталық, Солтүстік және Шығыс Қазақстан | арғын, найман, керей, уақ, қыпшақ, қоңырат, тарақты |
| Кіші жүз | Батыс Қазақстан — Жайық пен Каспийден Арал теңізіне дейін | үш үлкен топ: әлімұлы, байұлы және жетіру |
Ұлы жүздегі ең көп ру — дулат. Орта жүзде арғын мен найман көп. Әртүрлі шежіреде рулар тізімі сәл өзгеше болады: кейбір тармақтарды жеке ру деп, кейбірін үлкен рудың бөлігі деп санайды.
Жүзге кірмейтіндер: төре, қожа, төлеңгіт
- Төре — Шыңғыс ханның ұрпақтары. Хандар мен сұлтандар солардан сайланған. Толығырақ — Шыңғыс ханның қазақпен байланысы туралы материалда.
- Қожа — тегін далаға исламды алғаш таратушылардан бастайтын ру. Олар рухани ұстаз болған.
- Төлеңгіт — хандар мен сұлтандардың қасында қызмет еткен әр рудан шыққан адамдар: күзет, жасақ, қызметшілер.
Бұл ерекшелік кейде дауға себеп болады. 2010 жылдардың ортасында «Радиоточка» «Біз қазақ емеспіз, біз төреміз, немесе мақтанатын басқа ештеңе қалмағанда» деген бағанды жариялады. Онда текті шығу тегін ортақ қазақ болмысынан жоғары қоятын адамдар туралы айтылған.
Қазақстандағы рушылдық: ру бүгінгі өмірге қалай әсер етеді
Рушылдық (трайбализм) — адамды ісіне қарап емес, қай рудан не жүзден шыққанына қарап бағалау. Мысалы, жұмысқа «өзімізді» алып, қызметте көтереді, ал «бөтенді» шетке қағады. Өз шежіресіне қызығудың өзі рушылдық саналмайды: жеті атаны білу — қазақтың ежелгі дәстүрі.
Ру байланысы бүгін мансапқа, бизнеске және билікке қаншалықты әсер ететінін дәл өлшеу қиын — сенімді статистика жоқ. Мұның бір түсіндірмесі 2010 жылдардың ортасында-ақ «Радиоточканың» «Қазақстанда бірден бірнеше жүйе жұмыс істейді: кеңестік, жүздік және батыстық» деген материалында айтылған еді: мәселені таныс арқылы шешетін кеңестік әдет, ру ынтымағы және конкурс пен түйіндемеге негізделген батыстық ереже қатар өмір сүріп келеді.
Кейде ру тақырыбы көшеге шығады. Сол жылдары «Радиоточка» Алматыда футбол жанкүйерлері рулар арасында жанжал тудырғаны туралы хабарлаған, ал Ораз Әлімбеков мемлекеттік органдар рушылдықты жақтаушыларды жазалауы керек деп мәлімдеген.
Заң не дейді
Қазақстанда рулық араздықты қоздыру — қылмыстық құқық бұзушылық. Қылмыстық кодекстің 174-бабы әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, топтық немесе діни араздықты қоздыруға бағытталған қасақана әрекеттер үшін, сондай-ақ адамдардың рулық тегіне қарай артықшылығын насихаттау үшін жаза қарастырады. Мұндай әрекет көпшілік алдында, БАҚ-та немесе интернетте жасалса, 2 мыңнан 7 мың АЕК-ке дейін айыппұл, 2 жылдан 7 жылға дейін бас бостандығын шектеу не бас бостандығынан айыру жазасы қолданылады.
Баптың қолданыстағы мәтінін «Әділет» порталындағы Қылмыстық кодекстен тексеруге болады.
