Шыңғыс хан бүгінгі мағынасындағы қазақ болған жоқ: қазақ халқы мен Қазақ хандығы ол дүниеден өткеннен кейін екі ғасыр өткен соң, XV ғасырда қалыптасты. «Моңғолдың құпия шежіресі» мен Рашид ад-Диннің «Жылнамалар жинағына» қарағанда, ол қазіргі Моңғолия жеріндегі Онон өзенінің бойында, моңғолдың борджигин руында туып, моңғол тілінде сөйлеген. Алайда қазақпен байланысы тікелей: Қазақ хандығының негізін қалаған Керей мен Жәнібектен бастап қазақ хандары оның үлкен ұлы Жошыдан тарайды.
Шыңғыс хан қайдан шыққан
Туғанда оның аты Темучин (Темүжін) болған. Туған жылын деректер әртүрлі көрсетеді — 1155, 1162 немесе 1167 жыл. Моңғолияда ресми түрде 1162 жыл қабылданған.
- Әкесі — қият тайпасының борджигин руынан шыққан Есугей-батыр.
- Анасы — олхонут тайпасынан шыққан Өлүн.
- Атағы — «Шыңғыс хан» атағын ол 1206 жылғы құрылтайда (ақсүйектер жиынында) алды.
- Қайтыс болуы — 1227 жылғы тамызда таңғұттарға жорық кезінде. Зиратының қайда екені әлі күнге белгісіз.
Мынаны ескерген жөн: XII ғасырда далада қазіргі халық ретінде қазақ та, моңғол да болған жоқ. Жеке тайпалар болды: біреулері түркі тілдерінде, енді біреулері моңғол тілдерінде сөйледі. Темучин оларды күшпен және одақ арқылы біріктіріп, империя құрды. Ұрпақтары тұсында бұл империя Кореядан Шығыс Еуропаға дейін созылды.
Шыңғыс ханды неге қазақ дейді
«Қазақ» нұсқасын жақтаушылар әдетте мына дәлелдерді келтіреді:
- империяда қазақ тілінде де бар «хан» және «құрылтай» сөздері қолданылған;
- қазақта Шыңғыс хан заманындағы тайпалармен аттас рулар бар: найман, керей, жалайыр, қоңырат, меркіт;
- Темучин есімін түркінің «темір» сөзінен шығарады;
- сайланған ханды ақ киізге көтеру дәстүрін қазақтікі деп санайды.
Тарихшылар бұл дәлелдер ұлтты дәлелдемейді деп жауап береді. Моңғол тілінде түркі сөздері көп, ал бір тайпалар XIII–XV ғасырларда әртүрлі халықтардың — қазақ, моңғол, өзбек, ноғайдың құрамына енген. Тарихшы Жақсылық Сабитов 2025 жылы Informburo басылымына берген сұхбатында: «Шыңғыс хан моңғол тілді болған, бұл ғылыми түрде дәлелденген және дау тудырмайды», — деді. Сонымен бірге ол Шыңғыс ханды қазақ деп санайтындар көбейіп келе жатқанын айтты.
Дау әсіресе 2015–2017 жылдары өршіді. 2015 жылғы қарашада «Шыңғыс қаған шындығы» ғылыми жұмыстар байқауында оның шыққан тегі туралы жұмыс үздік деп танылды. «Шыңғысхан» журналының негізін қалаған Әмре Арын Шыңғыс ханның Жетісуда туып-өскенін дәлелдеуге тиіс экспедиция ұйымдастыратынын жариялады. Сол кезде қазақстандық БАҚ-та «Шыңғыс хан неге қазақ болуы керек» деген сияқты тақырыптағы материалдар шықты. Бұл нұсқа ғылыми тұрғыда расталмады. 2019 жылы тарих ғылымдарының кандидаты Маратбек Ақанов Шыңғыс ханның шежіресі мен тілін зерттеп, оның моңғол халқының перзенті болғаны туралы қорытындыға келді.
Шыңғыс хан мен қазақты шын мәнінде не байланыстырады
Байланыс мемлекет пен әулет арқылы өтеді. 1218–1220 жылдардағы жорықтардан кейін, оның ішінде Отырарды қоршаудан соң, қазіргі Қазақстан жері империя құрамына енді. Оның басым бөлігі Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тиді. Осылайша кейін Алтын Орда деген атпен белгілі болған Жошы ұлысы пайда болды.
Жошы ұлысынан 1465 жылы Қазақ хандығы өсіп шықты. Оның негізін қалаған Керей мен Жәнібек Жошының ұрпақтары еді. Содан бері қазақта хан атағына тек шыңғыстұқымдары — Шыңғыс ханның ұрпақтары ғана ие бола алды. Оларды төре деп атайды. Төрелер үш жүздің ешқайсысына кірмеген және «ақ сүйек» саналған. Шыңғыстұқымынан шыққан соңғы қазақ ханы — 1847 жылы қаза тапқан Кенесары Қасымұлы.
| Жыл | Оқиға |
|---|---|
| 1206 | Темучин Шыңғыс хан болып жарияланды |
| 1218–1220 | Жетісу мен Отырарға жорықтар, Қазақстан жері империяға енді |
| 1227 | Шыңғыс ханның қайтыс болуы |
| XIII ғасыр | Қазақстан мен Еділ бойындағы Жошы ұлысы (Алтын Орда) |
| 1465 | Жошы ұрпақтары Керей мен Жәнібек Қазақ хандығының негізін қалады |
| 1847 | Шыңғыстұқымынан шыққан соңғы хан Кенесарының қаза табуы |
Моңғолия мен Қытайда Шыңғыс ханды кім деп санайды
Моңғолияда Шыңғыс хан — басты ұлттық қаһарман. Ұлан-Батырдың халықаралық әуежайы оның атымен аталған, суреті банкноттарда бар. Қытайда оны Юань әулетінің негізін салушы деп санайды: бұл әулетті 1271 жылы Шыңғыс ханның немересі Құбылай жариялаған, ал Шыңғыс ханның өзіне қайтыс болғаннан кейін Тай-цзу есімі берілген. Оның кесенесі Ішкі Моңғолиядағы Ордос аймағында тұр.
Сабитов қазақтарға Шыңғыс ханға қытайлар сияқты қарауды ұсынады: тілге емес, ортақ тарихқа қарап. Қазақстан үшін ол — қазақтарды төрт ғасырға жуық билеген әулеттің негізін қалаушы, бірақ этникалық қазақ емес.
Шыңғыс хан дәуірінің мұрасымен Астанадағы Ұлттық музейде және оның әскері 1219–1220 жылдары қоршаған қалажұрты сақталған Отырарда (Түркістан облысы) танысуға болады.
