Амангелді Иманов (1873–1919) – Торғай даласының батыры, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің ең ұзаққа созылған әрі табанды бөлігін басқарған қолбасшы. Көтерілістің себебі – патшаның 1916 жылғы 25 маусымдағы қазақ ер адамдарын майдандағы қара жұмысқа алу туралы жарлығы. Иманов бастаған көтерілісшілер 1916 жылдың күзінде Торғай қаласын қоршап, патша әскеріне 1917 жылғы Ақпан төңкерісіне дейін қарсы тұрды.
Амангелді Иманов кім: қысқаша өмірбаяны
Амангелді 1873 жылғы 3 сәуірде (ескі стильмен 22 наурызда) Торғай уезінде, қыпшақ руының қарапайым отбасында дүниеге келген. Атасы Иман Дулатұлы Кенесары Қасымұлының жасағында соғысқан. Сондықтан бостандық үшін күрес бұл әулетке бөтен емес еді.
Батырдың көзі тірісінде түскен суреті сақталмаған. Амангелдінің ең танымал портретін суретші Әбілхан Қастеев 1950 жылы батырдың серігі Әліби Жангелдиннің әңгімесі бойынша салған.
- Туған жылы: 1873 жылғы 3 сәуір, Торғай уезі.
- 1916 жылғы рөлі: сардарбек – Торғай көтерілісшілерінің бас қолбасшысы.
- 1917 жылдан кейін: большевиктер жағына шығып, Азамат соғысына қатысты.
- Қаза тапқан уақыты: 1919 жылдың көктемі.
- Жерленген жері: Қостанай облысындағы Амангелді ауылы.
1916 жылғы көтеріліс неге басталды
Ол кезде Бірінші дүниежүзілік соғыс жүріп жатты. 1916 жылғы 25 маусымда II Николай жарлыққа қол қойды. Жарлық бойынша бұрын әскерге алынбаған Орта Азия мен Қазақ даласы халықтарының ер азаматтары майдан шебіндегі қара жұмысқа – окоп қазуға, бекініс салуға жіберілуге тиіс болды. Шамамен 19 бен 43 жас аралығындағы ер адамдар шақырылды.
Жарлық бұрыннан жиналған наразылықты өршітті. Жылдар бойы қазақтың шұрайлы жерлері қоныс аударушыларға берілді, салық өсті. Оның үстіне шақыру егін-шөп науқанының қызған шағында жарияланды, ал тізімдер параға және озбырлыққа жол беріліп жасалды. Дала өлкесінде толқу 8 шілдеде Орал уезінде басталды. 14–16 шілдеде Торғай, Петропавл, Өскемен және Зайсан уездері көтерілді. Ең қанды оқиғалар Жетісуда болды.
Торғайдағы көтеріліс қалай өтті
1916 жылдың күзінде торғайлық көтерілісшілер Әбдіғаппар Жанбосыновты хан, Амангелді Имановты сардарбек, яғни бас қолбасшы етіп сайлады.
1916 жылғы 22 қазанда көтерілісшілер Торғай қаласын қоршады. Оларға қарсы генерал Лаврентьевтің экспедициялық корпусы жіберілді: 17 жаяу әскер ротасы, 19 эскадрон мен казак жүздігі, 14 зеңбірек және 17 пулемет. Лаврентьевтің өзі Торғай облысындағы көтерілісшілердің санын 50 мыңға дейін деп бағалаған. Патша әскері жақындағанда, шамамен бір айдан соң қоршауды тоқтатуға тура келді. Бірақ жасақтар Батбаққара өңіріне шегініп, Ақпан төңкерісіне дейін партизандық соғысты жалғастырды.
Амангелдімен бірге Кейкі батыр – Нұрмағанбет Көкембайұлы соғысты. Ол – мерген әрі жасақ басшысы. Кейкі кеңес билігін мойындамай, 1923 жылдың сәуірінде қызыл әскерлердің қолынан қаза тапты. Оның бас сүйегі көп жыл бойы Санкт-Петербургтегі Кунсткамерада сақталды. 2016 жылдың күзінде сүйек Қазақстанға қайтарылып, 2017 жылғы 15 қыркүйекте Амангелді ауданындағы Тасты ауылында жерленді.
Амангелді Иманов қалай қаза тапты
1917 жылдан кейін Иманов «Алаш» партиясына сенбей, большевиктер жағына шықты. 1918 жылдың соңында ол Торғайдағы қызыл әскери күштерді басқарды. 1919 жылдың көктемінде Торғайда билік қайта ауысқанда, батырды ұстап алып, өлтірді.
Оның өліміне нақты кім кінәлі екені туралы тарихшылар әлі күнге дейін дауласады. Жангелдиннің күнделігіне сүйенген кеңестік нұсқа кінәні алашордашыларға артқан. 1991 жылдан кейін бірқатар зерттеушілер ақтарды кінәлайды. Амангелдінің сүйегі 1921 жылы көл жағасынан табылып, Алакөлде жерленді. 1940 жылы ол Амангелді ауылына (бұрынғы Батбаққара) қайта жерленді. 1960 жылы бейіттің басына ескерткіш орнатылды.
1916 жылғы көтеріліс: этникалық қақтығыс па, отаршылдыққа қарсы күрес пе
2016 жылы, көтерілістің 100 жылдығы қарсаңында, Қазақстанда бұл оқиғаларды қалай атау керегі жайлы көп талқыланды: ұлтаралық қақтығыс па, әлде отаршылдыққа қарсы күрес пе? Бүгінде қазақстандық ғылымда және мектеп оқулықтарында екінші көзқарас қабылданған – бұл империяның отаршылдық саясатына қарсы ұлт-азаттық көтеріліс. Тарихшы Сұлтан Әкімбековтің айтуынша, жарлықтың өзі сол кездегі заңдық шектеулерді бұзған: заң бойынша қазақтар әскери қызметке алынбайтын.
Көтерілістің құны өте ауыр болды. Тарихшы Наила Бекмаханованың есебі бойынша, 1915–1917 жылдары Дала өлкесі мен Түркістандағы қазақтардың саны шамамен 4,75 млн-нан 4,06 млн адамға дейін азайған. Көбі қаза тапты немесе Қытайға қашты. Тарихшылардың бағалауынша, тек Жетісудың өзінде 100 мыңнан 200 мыңға дейін адам қырылған.
Амангелді Иманов бүгін қалай еске алынады
- Оның есімі Қостанай облысындағы Амангелді ауылы мен Амангелді ауданына, еліміздің көптеген қаласындағы көшелерге берілген.
- 1938 жылы «Амангелді» фильмі шықты. Бұл – алғашқы қазақ көркем фильмдерінің бірі. Батырдың рөлін Елубай Өмірзақов сомдады.
- 2023 жылы батырдың 150 жылдығына орай Қостанай облысында ғылыми конференциялар өтті, оның бейнесі салынған пошта маркасы шығарылды.
2026 жылы көтеріліс басталғанына 110 жыл толды. Батырдың бейіті мен оқиға болған жерлер Қостанай облысының Амангелді ауданында орналасқан. Оның отбасы мен ұрпақтарының тарихын Қостанай облыстық тарихи-өлкетану музейі зерттеп жүр.
