Қазақстанда Қызыл кітапқа енген қызғалдақты жұлғаны үшін ұсақ әкімшілік хаттама емес, қылмыстық іс қозғалады. Қылмыстық кодекстің 339-бабына сәйкес сирек өсімдіктерді жинағаны, сатқаны немесе жойғаны үшін 3 000 АЕК-ке дейін айыппұл салынады. 2026 жылы бұл – 12,975 млн теңгеге дейін. Айыппұлдың орнына сот түзеу жұмыстарын, қоғамдық жұмыстарды (800 сағатқа дейін), үш жылға дейін бас бостандығын шектеуді немесе айыруды тағайындай алады. Шағын шоқ гүл үшін де жауап беруге тура келеді, ал табиғатқа келген залал әр жұлынған гүл үшін есептеледі.
Қазақстанның Қызыл кітабына қандай қызғалдақтар мен гүлдер енген
Қазақстанның Қызыл кітабына (2014 жылғы басылым) өсімдіктің 387 түрі енген. Қорғау тек қорықтарда емес, бүкіл ел аумағында жүреді: ол үшін «жұлуға болмайды» деген тақтайша қажет емес. Сирек және жойылып бара жатқан өсімдік түрлерінің ресми тізімі adilet.zan.kz сайтында жарияланған.
Көктемде ең көп сұрақ қызғалдаққа қатысты туады. Экологтардың деректері бойынша, Қызыл кітапқа жабайы қызғалдақтың 18 түрі енген, яғни дала мен тау бөктерінде өсетін түрлердің барлығы дерлік. Олардың ішінде:
- Грейг қызғалдағы – жапырағы теңбіл, ірі қызыл гүл. Оңтүстікте, Түркістан және Жамбыл облыстарында өседі;
- Шренк қызғалдағы – дала қызғалдағы, қызыл, сары, ақ және қызғылт түсті болады;
- Кауфман, Регель, Альберт, Колпаковский, Островский, Борщов қызғалдақтары және басқалары.
Басқа да алғашқы көктем гүлдері қорғауда: Алатау шафраны (крокус) мен Корольков шафраны, Колпаковский иридодиктиумы, құртқашаштар, сепкілгүлдер, ауытқыған шымылдық (Марьин-корень пионы), шолпанкебіс. Тіпті Қызыл кітапқа енген бақбақ та бар – көксағыз бен Виталий бақбағы. Олар сыртқы түрі жағынан қарапайым бақбақтан айырмашылығы жоқтың қасы.
2026 жылы бәйшешек пен қызғалдақ жинағаны үшін қандай айыппұл бар
Жаза ҚК-нің «Өсімдіктердің сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген түрлерімен заңсыз айналысу» деген 339-бабында белгіленген. Ол жинауға ғана емес, мұндай өсімдіктерді сатып алуға, сақтауға, тасымалдауға және сатуға да қатысты.
| Жаза түрі | Мөлшері |
|---|---|
| Айыппұл | 3 000 АЕК-ке дейін (2026 жылы 12 975 000 теңгеге дейін) |
| Түзеу жұмыстары | сол мөлшерде |
| Қоғамдық жұмыстар | 800 сағатқа дейін |
| Бас бостандығын шектеу немесе айыру | 3 жылға дейін, мүлкі тәркіленеді |
Жазадан бөлек, құқық бұзушы табиғатқа келтірген залалды өтейді. Экология министрлігінің түсіндіруінше, негізгі мөлшерлеме – әр жұлынған гүл немесе қазып алынған пияздық үшін 0,5 АЕК. Жоғарғы шегі жоқ: шоқ гүл неғұрлым үлкен болса, сома да соғұрлым көп. Мысалы, 150 қызғалдақ үшін залалдың өзі 300 мың теңгеден асады.
Экология және табиғи ресурстар министрі Ерлан Нысанбаев 2026 жылғы наурызда бәйшешек жұлғаны үшін жазаны «қатаң» деп атап, сирек түрлердің тізімі өте үлкен екенін еске салды.
Бір қызғалдақты жұлуға немесе онымен суретке түсуге бола ма
Қызыл кітапқа енген бір гүлді де жұлуға болмайды. Жабайы қызғалдақты жұлғаннан кейін оның пияздығы жиі өліп қалады да, сол жерде қайта өспейді. Гүлдің қасында суретке түсуге болады – оны жұлуға, қазып алуға және таптауға тыйым салынған.
Қылмыстық іс қозғалған жағдайлар бар. 2025 жылғы сәуірде желіде видео тарағаннан кейін Шымкент тұрғыны ұсталды: ол Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы далада жабайы қызғалдақ жинаған. Полиция ҚК-нің 339-бабының 1-бөлігі бойынша іс қозғады. 2024 жылы сол облыста TikTok-қа видео түсіру үшін Грейг қызғалдағын жинаған студентке қатысты іс қозғалды.
Егер өсімдік отау кезінде кездейсоқ жойылса, шектеу өз саяжайыңыз бен үй маңындағы учаскеге қолданылмайды. Гүлзардағы немесе дүкеннен сатып алынған бақша қызғалдақтары да Қызыл кітапта жоқ.
Алматыда бәйшешек сату: неге бұл қылмыс
Алматыда «бәйшешек» деп әдетте Алатау шафранын (крокусты) және тау бөктерінде ерте шығатын басқа гүлдерді айтады. Іле Алатауы ұлттық паркінде оларды жұлуға тыйым салынған. Соған қарамастан әр көктемде олардың шоқтары аялдамалар мен базарлар маңында сатылады.
2010 жылдардың ортасында-ақ билік бәйшешек жинап, сатқаны үшін үш жылға дейін сотталуға болатынын ескерткен. Содан бері ереже өзгерген жоқ, ал айыппұл АЕК-пен бірге өсті. Мұндай шоқ гүлді сатып алушы да тәуекелге барады: 339-бап сирек өсімдікті сатып алғаны үшін де жазалайды.
Жабайы қызғалдақты заңды түрде көктемгі фестивальдерде көруге болады: мысалы, Жамбыл облысындағы «Қызғалдақ мұра» фестивалінде немесе Қазығұрт ауданындағы Грейг қызғалдағы алқаптарында. Гүл жұлып не сатып жатқандарды көрсеңіз, полицияға 102 нөмірі арқылы немесе орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі аумақтық инспекциясына хабарлаңыз.
