Қазнетті — интернеттің қазақстандық сегментін 2026 жылы үш негізгі құжат реттейді: 2023 жылғы «Онлайн-платформалар және онлайн-жарнама туралы» заң, сайттарды бұғаттауға негіз болатын «Байланыс туралы» заң және 2026 жылғы қаңтарда қол қойылған Цифрлық кодекс. Ірі әлеуметтік желілер Қазақстанда заңды өкіл ұстауға және мемлекеттің талабы бойынша заңға қайшы контентті жоюға міндетті, әйтпесе олардың жұмысы шектелуі мүмкін. ІІМ дерегінше, 2025 жылы 14 мыңға жуық интернет-ресурс бұғатталды. Елде өзіміздің ұлттық әлеуметтік желі жоқ: 2024 жылы цифрлық даму министрі мемлекет оны құрмайтынын мәлімдеді.
Онлайн-платформалар туралы заң: әлеуметтік желілер мен блогерлер не істеуге міндетті
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Онлайн-платформалар және онлайн-жарнама туралы» заңға 2023 жылғы шілдеде қол қойды, заң ресми жарияланғаннан кейін 60 күн өткен соң күшіне енді. Негізгі ережелері:
- заңды өкіл — ірі платформаның иесі қазақстандық мемлекеттік органдармен жұмыс істейтін адамды тағайындайды; заңға қайшы контент табылса, өкілге оны жою туралы талап жіберіледі; платформа оны орындамаса, оның жұмысы шектелуі мүмкін;
- жарнаманы таңбалау — пайдаланушылар өз парақшаларындағы жарнаманы белгілеуге міндетті;
- фейк үшін айыппұл — жалған ақпарат таратқаны үшін әкімшілік жауапкершілік енгізілді: қарапайым пайдаланушыларға 20 АЕК, кәсіпкерлікпен айналысатын блогерлерге 40 АЕК (көрінеу жалған ақпарат таратқаны үшін қылмыстық жауапкершілік те сақталды);
- қазақ тілі — платформалардың интерфейсі мен модерациясы қазақ тілін қолдауы керек.
2025 жылғы желтоқсанда Мәдениет және ақпарат министрлігі одан әрі жүруді ұсынды: әлеуметтік желілерді, бейнесервистерді, іздеу жүйелері мен маркетплейстерді Қазақстанда филиал немесе өкілдік ашуға міндеттеп, нұсқаманы орындамаса, оларға қолжетімділікті шектеу. Талқылау кезінде бұл түзетулердің жобасы ғана болды, мерзімі мен өлшемдерін министрлік жеке қағидалармен белгілейтінін айтты.
Қазақстанда сайттарды бұғаттау: қанша және не үшін
Сайттарға қолжетімділік «Байланыс туралы» заң бойынша прокуратура мен уәкілетті органдардың ұсынуымен шектеледі. Ішкі істер министрі Ержан Сәденовтің дерегінше, 2025 жылы заңға қайшы мазмұны бар 38,1 мың ресурс анықталып, оның 14 мыңы бұғатталды:
| Бұғаттау себебі (2025 жыл) | Ресурстар саны |
|---|---|
| Есірткі сату | 7 436 |
| Порнография | 1 836 |
| Қаржы пирамидалары мен алаяқтық | 1 037 |
| Онлайн-казино | 602 |
| Экстремизм | 22 |
Яғни бұғатталған ресурстардың жартысынан көбі — есірткі сататын дүкендер. Саяси себеппен бұғаттау мұндай статистикада әдетте жеке жолмен көрсетілмейді, ал құқық қорғаушылар Қазақстанды тәуелсіз БАҚ-қа қолжетімділікті шектегені үшін жылдар бойы сынап келеді.
Интернетті өшіру: 2022 жылғы қаңтар және «қауіпсіздік сертификаты»
Қазнеттегі ең ауқымды өшіру 2022 жылғы Қаңтар оқиғасы кезінде болды. 4 қаңтарда ұялы интернет күні бойы дерлік өшірілді, содан кейін бес күндей қолжетімділік мезгіл-мезгіл толық, кейде бір тәулікке дейін жабылып тұрды. Top10VPN сарапшыларының бағалауынша, 2022 жылы Қазақстан 144 сағат интернетсіз қалды, 16 миллионға жуық пайдаланушы зардап шекті, ал экономика 410,3 млн доллар жоғалтты. Бұл — Ресей мен Ираннан кейінгі әлемдегі үшінші көрсеткіш.
Тағы бір шулы оқиға 2019 жылы болды: елордадағы байланыс операторлары пайдаланушылардан мемлекеттік «қауіпсіздік сертификатын» орнатуды сұрады. Ол қорғалған трафикті шифрын ашып оқуға мүмкіндік беретін, сондықтан ірі браузерлер оны бұғаттады.
Қазақстанда өз әлеуметтік желіміз неге пайда болмады
Ұлттық әлеуметтік желі мен «цифрлық егемендік» идеясы 2010 жылдардың ортасында-ақ талқыланған. Сол кезде «Радиоточка» Қазақстан интернет қауымдастығының президенті Шавкат Сабировтың «Қазақстанда цифрлық егемендік жоқ» деген сұхбатын, «мемлекет интернетті бақылауға алмаса, оны басқалар алады» деген пікірлерді және әлеуметтік желілердің ұлттық платформасын құрудың шұғыл қажеттілігі жоқ деген жауапты жариялаған. Журналистер қазнетте тәртіп орнатуға бола ма деп те сұраған.
Ақыры өз әлеуметтік желіміз жұмыс істеп кетпеді. 2024 жылғы 17 қазанда цифрлық даму министрі Жаслан Мадиев мемлекет оны құрмайтынын айтты: бұл үшін «орасан зор ресурс» керек, мұндай жобаларды жеке бизнес жасауы тиіс. Оның сөзінше, Қазақстанда мұндай талпыныс болған, бірақ «сәтті болмады». Қазақстандықтар әлі күнге дейін негізінен шетелдік әлеуметтік желілер мен мессенджерлерді пайдаланады.
Цифрлық кодекс нені өзгертеді
Цифрлық кодекске 2026 жылғы қаңтарда қол қойылды. Ол деректер, цифрлық платформалар және жасанды интеллект туралы ережелерді бір құжатқа жинайды. Қарапайым пайдаланушы үшін үш норма маңызды:
- өз дербес деректеріңді жоюды немесе иесіздендіруді және оларды өңдеуді тоқтатуды талап етуге болады;
- алгоритм қабылдаған шешімді маманның қатысуымен қайта қарауды сұрауға болады;
- биометриялық деректер аса сезімтал деп саналады, мемлекеттік органдар оларды заң тікелей рұқсат еткен жерде ғана пайдалана алады.
Онлайн-платформалар туралы заң мен Цифрлық кодекстің мәтіні adilet.zan.kz сайтында жарияланған. Заңға қайшы контент немесе алаяқ сайт туралы egov.kz порталы арқылы немесе 102 нөмірі бойынша полицияға хабарлауға болады.
