Тәуелсіз Қазақстан тарихындағы ең ауыр терактілер 2016 жылы болды. 2016 жылғы 5 маусымда Ақтөбеде қарулы топ екі қару-жарақ дүкеніне және әскери бөлімге шабуыл жасады: 8 адам қаза тапты, оның үшеуі — әскери қызметші. Күштік құрылымдар 18 шабуылдаушыны жойды. 2016 жылғы 18 шілдеде Алматыда Руслан Күлекбаев полиция мен ҰҚК ғимаратына шабуыл жасап, 10 адам қаза тапты. Терактілердің алғашқы толқыны 2011 жылы Ақтөбеде, Атырауда және Таразда болған. 2013 жылдан бері елде терроризм қаупінің сары, қызғылт сары және қызыл деңгейлері жүйесі жұмыс істейді.
Қазақстандағы терактілер шежіресі: 2011 жылдан бері
| Күні | Қала | Не болды |
|---|---|---|
| 2011 жылғы 17 мамыр | Ақтөбе | Жанкешті ҰҚК департаментінің ғимаратында өзін-өзі жарып жіберді. Шабуылдаушының өзі қаза тапты, 3 адам жараланды |
| 2011 жылғы 31 қазан | Атырау | Екі жарылыс болып, бір шабуылдаушы қаза тапты. Жауапкершілікті «Халифат сарбаздары» тобы мойнына алды |
| 2011 жылғы 12 қараша | Тараз | Мақсат Кәриев күштік құрылымның бес қызметкерін және екі бейбіт тұрғынды өлтіріп, ұстау кезінде өзін-өзі жарып жіберді |
| 2011 жылғы 3 желтоқсан | Боралдай, Алматы облысы | Топты ұстау кезінде ҰҚК «Арыстан» арнайы бөлімшесінің 2 жауынгері және топтың 5 мүшесі қаза тапты |
| 2016 жылғы 5 маусым | Ақтөбе | Қару-жарақ дүкендері мен әскери бөлімге шабуыл: 8 адам қаза тапты, оның 3-еуі әскери қызметші |
| 2016 жылғы 18 шілде | Алматы | Руслан Күлекбаев аудандық полиция басқармасы мен ҰҚК ғимаратына шабуыл жасады: 10 адам қаза тапты — 8 күштік құрылым қызметкері және 2 бейбіт тұрғын |
Деректер ҰҚК, ІІМ, Бас прокуратура және соттардың қазақстандық БАҚ келтірген хабарламаларынан алынды. 2012 жылы Алматы облысында экстремистермен байланыстырылған басқа да қайғылы оқиғалар болды. Мысалы, Таусамалы кентіндегі жеке үйде болған жарылыстан төрт әйел мен бес бала қаза тапты.
2016 жылғы 5 маусымдағы Ақтөбе теракті
2016 жылғы 5 маусымда таңертең қарулы адамдар Ақтөбедегі екі қару-жарақ дүкенінен қару тартып алды, содан кейін Ұлттық ұланның әскери бөліміне шабуыл жасады. Қалада терроризмге қарсы операция режимі енгізілді. Барлығы сегіз адам қаза тапты, оның үшеуі — әскери қызметші. Күштік құрылымдар 18 шабуылдаушыны жойды, тағы тоғызын ұстады. 9 маусым ұлттық аза тұту күні болып жарияланды.
Сот 29 адамның ісін қарады. Тікелей қатысқан жеті адамға өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды, тағы екеуі 20 және 22 жылға сотталды. 18 адам теракт дайындалып жатқанын біле тұра хабарламағаны үшін, екеуі жасырғаны үшін сотталды. Шабуыл кезінде тығылып қалған екі әскери қызметші 4,5 және 3,5 жылға сотталып, атағынан айырылды. Теракттан кейін бүкіл елде сары деңгей енгізіліп, ол 2017 жылғы 15 қаңтарға дейін сақталды.
2016 жылғы 18 шілдедегі Алматыдағы атыс
Бір жарым айдан кейін, 2016 жылғы 18 шілдеде, 26 жастағы Руслан Күлекбаев Алмалы аудандық ішкі істер басқармасының күзетшісін атып өлтіріп, оның автоматын алды. Содан кейін ҰҚК департаментінің ғимараты маңында оқ атты. 10 адам қаза тапты. Алматыда ең жоғары — қызыл деңгей енгізілді. 2016 жылғы 2 қарашада сот Күлекбаевқа өлім жазасын кесті. Өлім жазасы алынып тасталғаннан кейін жаза өмір бойы бас бостандығынан айырумен ауыстырылды. Бұл оқиға туралы толығырақ Руслан Күлекбаев және Алматыдағы атыс туралы материалдан оқи аласыз.
2016 жылы «Радиоточка» қазақстандық полицияның террорға қалай қарсы тұратынын, шабуылдаушылар неге көбіне күштік құрылым қызметкерлерін нысанаға алғанын және журналистердің есебі бойынша үкімет терроризммен күреске уәде еткенінен аз қаржы жұмсағанын талдаған. Бұл сұрақтар ол кезде әр шабуылдан кейін көтерілетін.
Лаңкестік қауіп деңгейлері: әрқайсысы нені білдіреді
Деңгейлер жүйесін Президенттің 2013 жылғы 9 тамыздағы № 611 Жарлығы енгізді. Бұл — терроризм актісі қаупі туралы ақпарат мониторингі мен халықты хабардар етудің мемлекеттік жүйесі туралы құжат. Деңгейдің енгізілгені, өзгергені және алынғаны туралы ҰҚК ІІМ-мен, ақпарат және көлік министрліктерімен, әкімдіктермен бірге хабарлайды.
| Деңгей | Қашан енгізіледі | Адамдар үшін не өзгереді |
|---|---|---|
| Сары (қалыпты) | Ықтимал теракт туралы мәлімет бар, оны тексеру керек | Патруль көбейеді, вокзалдар мен әуежайларда тексеру күшейеді |
| Қызғылт сары (жоғары) | Теракт қаупі расталды | Құжат тексеру, жеке тексеру, көлік қозғалысын шектеу мүмкін |
| Қызыл (сыни) | Теракт жасалды және жаңа шабуыл туралы мәлімет бар | Сол шаралар толық көлемде, тәртіп бұзушыларды ұстауға дейін |
2023 жылғы 15 қазаннан бастап хабарлаудың жаңартылған тәртібі жұмыс істейді: қауіп деңгейі туралы теледидар мен радио, ҰҚК мен мемлекеттік органдардың сайттары, ұялы байланыс операторлары, көшедегі экрандар мен билбордтар арқылы хабарланады. Мысалы, 2024 жылғы 2–4 шілдеде ШЫҰ саммиті кезінде Астанада, Алматыда, Қарағандыда және Көкшетауда сары деңгей енгізілді. Ал 2022 жылғы қаңтарда, Қаңтар оқиғасы кезінде, бүкіл елде қызыл деңгей жарияланды.
2016 жылдан кейін терроризмнен қорғау қалай өзгерді
- Тұрғындарды есепке алу қатаңдады: 2016 жылғы 22 желтоқсандағы заң бойынша тұрғын үй иелері өз үйінде тұратындарды тіркеуге міндетті, бұзғаны үшін айыппұл салынады.
- Дайындалып жатқан теракт туралы хабарламағаны үшін қылмыстық жаза бар: Ақтөбе ісі бойынша осы үшін 18 адам сотталды.
- Діни экстремизм мен терроризмге қарсы іс-қимылдың 2018–2022 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы қабылданды.
- Полиция мен Ұлттық ұланнан бөлек, терактілердің жолын ҰҚК-нің арнайы бөлімшелері, соның ішінде «Арыстан», сондай-ақ ІІМ арнайы жасағы кеседі.
Тек 2016 жылдың өзінде Қазақстанда экстремистік және террористік қылмыстар үшін 143 адам сотталды. Заңдар мен жарлықтардың мәтінін adilet.zan.kz сайтынан, ал қауіп деңгейі туралы хабарламаларды ҰҚК сайтынан және gov.kz порталынан тексеруге болады. Күдікті зат немесе адамды байқасаңыз, 102 нөмірі бойынша полицияға хабарлаңыз.
