Қазақстандағы адвокатура туралы негізгі заң — 2018 жылғы 5 шілдедегі № 176-VI Заң. 2026 жылғы 1 шілдеден бастап ол «Адвокаттық қызмет және білікті заң көмегі туралы» деп аталады. Заң адвокатқа клиентпен оңаша әрі шектеусіз кездесу құқығын береді. Адвокатты клиенттің ісі бойынша жауапқа алуға, оның құжаттары мен телефонын алып қоюға тыйым салады. 2026 жылғы жаңа Конституция 1993 жылдан бері алғаш рет адвокатураның мәртебесін жеке бапта бекітті. Бірақ адвокаттар әлі де тергеудің қысымына, соттар мен тергеу изоляторларындағы шектеулерге шағымданады.
Адвокаттық қызмет туралы заң нені кепілдендіреді
Адвокаттың құқықтары заңның 33-бабында, кепілдері 35-бабында жазылған. Негізгілері:
- адвокат іске кіріскен сәттен бастап қорғалушымен оңаша, кез келген рет және уақыт шектеусіз кездесе алады;
- клиентке көмек көрсету кезінде білген жайттары бойынша адвокатты куә ретінде жауапқа алуға болмайды;
- адвокат пен клиенттің келісімінсіз іс бойынша құжаттар мен мәліметтерді талап етуге болмайды;
- адвокаттың іс жүргізу құжаттарын, компьютерін, телефонын және диктофонын заңда тікелей көрсетілген жағдайлардан басқа кезде тексеруге және алып қоюға болмайды;
- мемлекеттік органдар адвокаттық сауалға 10 жұмыс күні ішінде жауап беруге міндетті;
- адвокат куәлігімен соттарға, прокуратураға және тергеу органдарына еркін кіреді.
Заң кәсіби құпияны жеке қорғайды (9-бап). Оны клиенттің келісімінсіз ашуға болмайды, бұл міндеттің мерзімі шектелмейді. Адвокаттың жұмысына кедергі келтіргені үшін заң бойынша жауапкершілік көзделген.
2018 жылғы заң адвокаттар мен заң консультанттарын алғаш рет бір жүйеге біріктірді. Білікті заң көмегін екеуі де көрсетеді: адвокаттар алқаларға, заң консультанттары заң консультанттарының палаталарына мүше болады. 2026 жылы заңға бірнеше рет өзгеріс енгізілді. Соңғысы 2026 жылғы 8 қыркүйекте күшіне енді: енді адвокаттар азаматтардың мүддесін конституциялық іс жүргізуде де білдіре алады.
Жаңа Конституция адвокаттар үшін нені өзгертті
Жаңа Конституция 2026 жылғы 15 наурызда референдумда қабылданып, 1 шілдеде күшіне енді. Оның 86-бабы адвокатураға арналған. Осылайша адвокатура 1993 жылы жоғалтқан конституциялық мәртебесін қайтарды. Республикалық адвокаттар алқасының сайтында жазылғандай, келесі қадам — «Адвокатура туралы» жаңа заң. Алқа бұл заң клиенттердің істері бойынша тінту мен жауап алудан қорғауды және алқалардың өзін-өзі басқаруын күшейтеді деп күтеді. 2026 жылғы қарашадағы жағдай бойынша мұндай заң әлі қабылданған жоқ.
Қазақстанда кім адвокат бола алады
32-бапқа сәйкес, жоғары заң білімі бар, лицензия алған және адвокаттар алқасының мүшесі болып табылатын Қазақстан азаматы адвокат бола алады. Өтелмеген сотталғандығы бар адам адвокат бола алмайды. Мемлекеттік қызметтен немесе құқық қорғау органдарынан теріс себептермен шығарылғандар, сондай-ақ лицензиясынан айырылғандар үш жыл күтуі тиіс.
Лицензия алу үшін алдымен аттестаттаудан өту керек. 2026 жылғы 15 наурыздан бастап Әділет министрлігінің жаңа қағидалары қолданылады:
| Кезең | Не тапсырылады | Уақыты |
|---|---|---|
| 1. Заңнама бойынша тест | 100 сұрақ: кодекстер, адвокатура туралы заң, сыбайлас жемқорлыққа қарсы заң | 90 минут |
| 2. Практикалық есептер | 3 жағдай, 12 сұрақ | 30 минут |
Тапсыра алмаған адам үш айдан кейін қайта тапсыра алады. Аттестаттаудың оң нәтижесі үш жыл жарамды.
Адвокаттарға қысым: соттармен және тергеумен дау
Адвокаттар мен соттардың қайшылығы қазіргі заңнан бұрын басталған. 2016 жылғы 22 желтоқсанда Жоғарғы Сот қылмысты жасыру және ол туралы хабарламау жөнінде № 14 нормативтік қаулы қабылдады. Онда адвокат клиенттің жаңа қылмыс дайындап жатқанын біле тұра оған кеңес берсе не көмектессе, сыбайлас ретінде жауап беретіні айтылған. Адвокаттар мұны қорғалушылар туралы хабарлау талабы деп қабылдады — «Радиоточка» сол кезде өз материалын дәл осылай атады. Жоғарғы Сот бұл қауіпті негізсіз деп атады: құпия қорғалған, әңгіме тек жаңа қылмысқа көмек туралы.
2017 жылғы ақпанда Ануар Төгел басқаратын Республикалық адвокаттар алқасы Нұрсұлтан Назарбаевқа ашық хат жолдады. Адвокаттар қаулының даулы тармағын алып тастауды сұрады. Сондай-ақ соттарға телефон мен компьютер алып кіруге тыйым салған Жоғарғы Сот пен ІІМ-нің бірлескен бұйрығын және адвокаттарды тексеруді тоқтатуды өтінді. «Радиоточка» адвокаттардың сотқа сотты шағымданғаны туралы да жазды. Сол кезде Әділет министрі Марат Бекетаев шектеулерді заңды деп атады.
Мәселелер шешілмеді. Алқаның 2024 жылғы ұлттық баяндамасында адвокаттарды полиция мен тергеу изоляторларында клиенттеріне кіргізбеген, клиенттің ісі бойынша жауапқа шақырған және оларды жасырын бақылаған жағдайлар сипатталған: бір адвокаттың көлігінен GPS-трекер табылған. Сонымен бірге Қылмыстық кодекстің адвокат жұмысына кедергі келтіру туралы 435-бабы бойынша бірде-бір іс қозғалмаған.
Қазақстанда қанша адвокат бар және тегін көмекті қалай алуға болады
Республикалық адвокаттар алқасының дерегінше, 2025 жылғы 1 қаңтарда елде 20 аумақтық алқада 6 344 адвокат жұмыс істеген. 2024 жылы олар 433 877 адамға көмек көрсеткен. Адвокаттардың үштен бірі — 2 113 адам — мемлекет кепілдік берген заң көмегі жүйесіне қатысады. Бұл — адам үшін тегін, ақысын бюджет төлейтін көмек: мысалы, қылмыстық істе тағайындалған қорғаушы. Адвокаттардың өздері төмен тарифтер мен ақының кешігуіне шағымданады.
Адвокат іздесеңіз, оның лицензиясын elicense.kz порталындағы мемлекеттік тізілімнен, алқаға мүшелігін Республикалық адвокаттар алқасының сайтынан тексеріңіз. Адвокаттың жұмысы шартпен рәсімделеді, онда көмектің көлемі мен ақысы жазылады. Заңның қолданыстағы мәтіні adilet.zan.kz сайтында бар.
