Әлеуметтік желідегі цифрлық қауіпсіздік ең алдымен өзіңіз туралы нені жарияламайтыныңызға байланысты. Ұрылар жазбалардан пәтердің бос тұрғанын біледі, ал интернет алаяқтар таныс адамның немесе шенеуніктің атын жамылу үшін сурет, есім және байланыстарды пайдаланады. Полицияның басты ережесі қарапайым: сапарға кеткеніңізді және құнды заттарыңызды жарияламаңыз, SMS-кодты ешкімге айтпаңыз, ал «таныс» адам ақшаны шұғыл сұраса, өз телефоныңыздағы нөмірге қайта қоңырау шалыңыз.
Әлеуметтік желіде нені жарияламау керек
Әр жазба болмашы көрінеді, бірақ бәрі қосылып, толық дерекнамаға айналады. Мына мәліметтерді жариялаған жөн емес:
- Үйден кеткеніңіз. Әуежайдан түскен сурет пен «екі аптаға ұшып барамыз» деген белгі пәтердің бос екенін хабарлайды. Демалыс суреттерін үйге оралған соң салған қауіпсіз.
- Үйдің геобелгісі және күнделікті жолыңыз. Белгілерден қай жерде тұратыныңыз, жұмысқа қашан шығатыныңыз және балаңызды қашан алып кететініңіз көрінеді.
- Ақша, әшекей және қымбат сатып алулар. ІІМ жинаған ақша, әшекей бұйымдар және оларды сақтайтын жер туралы жазбауға тікелей кеңес береді.
- Құжаттар, билеттер және карталар. Отырғызу талонының немесе куәліктің суретінде алаяқтар алдау үшін пайдаланатын деректер көрінеді.
- Телефон нөмірі, туған күн, ананың қыз кезіндегі тегі, үй жануарының аты. Бұлар банктер мен сервистердің құпия сұрақтарына жиі берілетін жауаптар.
Жылына бір рет парақшаңызды «бөгде көзбен» қарап шыққан пайдалы: профильді жабыңыз, телефон нөмірі мен достар тізімін жасырыңыз, смартфон камерасындағы геолокацияны өшіріңіз.
Ұрылар құрбанын жазбалар арқылы қалай табады
2010-жылдардың ортасында-ақ қазақстандық БАҚ пәтер ұрылары құрбанын әлеуметтік желідегі жазбалар бойынша таңдайтынын жазған. Содан бері полиция бұл ескертуді әр демалыс маусымында қайталайды. 2025 жылғы қаңтарда Алматы полициясының өкілі Салтанат Әзірбек қылмыскерлер әлеуметтік желіні бақылап, кімнің парақшасын қадағалау керегін білетінін айтты: демалыс туралы жазба оларға үйде ешкім жоқ екенін хабарлайды.
Пәтер ұрлығы азайып келеді. ІІМ деректері бойынша, 2019 жылы мұндай ұрлық 31 мыңнан асқан, ал 2023 жылы 9 мыңнан аспаған. Бірақ жазда және мереке күндері, адамдар сапарға кеткенде, ұрылар белсенділік танытады. Полиция кілтті таныс емес адамдарға қалдырмауға, сапалы құлып, төменгі және соңғы қабаттарға тор, SMS-хабарламасы бар дабыл қондырғысын орнатуға кеңес береді.
Интернет алаяқтар қандай тәсілдерді қолданады
ІІМ-нің Киберқылмысқа қарсы іс-қимыл департаменті қазан айында хабарлағандай, 2026 жылдың тоғыз айында Қазақстанда 15 мыңға жуық интернет алаяқтық тіркелген. Бұл өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 21%-ға жуық аз. Ең жиі кездесетін тәсілдер:
| Тәсіл | Қалай көрінеді |
|---|---|
| Танысыңыздың жалған аккаунты | Алаяқтар досыңыздың, әріптесіңіздің немесе басшыңыздың суреті мен атын алып: «Ақша шұғыл керек, ертең қайтарамын» деп жазады |
| «Банктен» немесе «мемлекеттік органнан» қоңырау | SMS-кодты, карта деректерін айтуды немесе «шотты қорғау үшін» бағдарлама орнатуды сұрайды. 2026 жылы полиция қарт адамдарға арналған, таза қазақ тілінде сөйлейтін қоңыраулар туралы ескертті |
| «Дауыс беру» арқылы бұзу | Байқаудағы балаға дауыс беріп, код енгізуді сұрайды. Осыдан кейін WhatsApp аккаунты алаяқтардың қолына өтеді |
| Жалған дүкен немесе хабарландыру | Тауарды нарықтан арзан ұсынып, алдын ала төлем алады да, жоғалып кетеді |
Алаяқтарға ақшаға өз банк шотын беретін «дроптар» мен олар үшін мессенджерде аккаунт ашатын «активаторлар» көмектеседі. ІІМ деректері бойынша, 2026 жылдың басынан бері 150-ден астам «активатор» ұсталып, 22 мыңнан астам SIM-карта тәркіленді. Шотыңызды немесе нөміріңізді бөгде адамға беру — қылмысқа сыбайлас болу қаупі деген сөз.
Полиция не кеңес береді және аккаунтты қалай қорғауға болады
- SMS-код пен құпиясөзді ешкімге — «банкке» де, «полицияға» да, «досқа» да — айтпаңыз.
- Таныс адам мессенджерде ақша сұраса, оған телефоныңызда сақталған нөмір арқылы қайта қоңырау шалыңыз.
- Бейтаныс адамдардың өтінішімен сілтемеге өтпеңіз және қосымша орнатпаңыз.
- WhatsApp, Telegram және Instagram-да екі сатылы тексеруді қосыңыз.
- Ақша кетіп қалса, картаны бұғаттау үшін бірден банкке және 102 нөмірі арқылы полицияға хабарласыңыз. Неғұрлым тез хабарлассаңыз, ақшаны қайтару мүмкіндігі соғұрлым көп: ІІМ деректері бойынша, 2026 жылдың басынан шілдеге дейін жәбірленушілерге 4,8 млрд теңге қайтарылған.
