Қазақстанда қызды өз еркінен тыс алып қашу — қылмыс. 2025 жылғы 16 қыркүйектен бастап Қылмыстық кодексте «Некеге отыруға мәжбүрлеу» деген 125-1-бап күшіне енді. Ол бойынша 7 жылға дейін бас бостандығынан айыру қаупі бар, ал жәбірленушіге ауыр зиян келсе — 10 жылға дейін. Енді ұрланған қызды кейін босатып жіберу жазадан құтқармайды: заңдағы бұл олқылық алынып тасталды.
«Алып қашу» деген не және бұл салт қайдан шыққан
Ертеде «алып қашу» деп көбіне жастардың келісіп қашуын атаған. Жігіт пен қыз үйленуге бел буады, бірақ ата-анасы қарсы болады немесе күйеу жақ қалың малды жинай алмайды. Сонда қыз өз келісімімен «алып қашылатын», кейін екі әулеттің үлкендері татуласып, той жасайтын.
Уақыт өте келе бұл салт көп жерде зорлық-зомбылыққа айналды. Қызды көшеден ұстап, жігіттің үйіне алып келеді, бүкіл туыс жабылып көндіреді: басына орамал салады, қайтып кетсең — ұят дейді. Көп қыз қорқып, ұялып, некеге келіседі. Заң дәл осы түрін қылмыс деп атайды. Омбудсмен Артур Ластаевтың айтуынша, адамды ұрлауды ешқандай дәстүр де, қазақтың әдет-ғұрып құқығы да ақтамайды.
Бұл туралы дау ертеден келеді. 2010 жылдардың ортасында қазақстандық сайттар, соның ішінде «Радиоточка», ғұрыптың қалай мәжбүрлеуге айналғанын және зардап шеккендердің неге полицияға сирек баратынын көп жазды. Ол кезде ұрлаушылар жазаланбайтын дерлік: қызды әдетте «өз еркімен» босататын немесе ол қалуға келісетін, сөйтіп іс жабылатын.
Қыз алып қашқаны үшін заң бойынша қандай жаза бар
125-1-бап 2025 жылғы 16 шілдедегі № 210-VIII заңмен енгізіліп, 2025 жылғы 16 қыркүйекте күшіне енді. Жәбірленуші әйел де, ер адам да болуы мүмкін.
| Әрекет | Жаза |
|---|---|
| Қорқыту, мүлікті бүлдіру немесе бопсалау арқылы некеге мәжбүрлеу (1-бөлік) | 2 000 АЕК-ке дейін айыппұл (2026 жылы 8,65 млн теңге) немесе 2 жылға дейін бас бостандығынан айыру |
| Дәл осы әрекет күш қолданумен, кәмелетке толмағанға қатысты, адамдар тобымен, тәуелділікті немесе қызмет бабын пайдаланып жасалса (2-бөлік) | 5 000 АЕК-ке дейін айыппұл (21,6 млн теңге) немесе 3 жылдан 7 жылға дейін бас бостандығынан айыру |
| Абайсызда ауыр зардапқа әкеп соқса (3-бөлік) | 5 жылдан 10 жылға дейін бас бостандығынан айыру |
Айыппұлдар 2026 жылғы АЕК бойынша — 4 325 теңгемен есептелді. Сонымен қатар адамды ұрлаудың өзі Қылмыстық кодекстің 125-бабымен жазаланады — жағдайына қарай 15 жылға дейін. Бұрын бұл бапта ескертпе болған: ұрланған адамды өз еркімен босатқан адам жауапкершіліктен құтылуы мүмкін еді. Енді ол ескертпе жоқ — қыз үйіне қайтарылса да, кінәлі жауап береді.
Қыз алып қашу бойынша қанша іс қозғалады
ІІМ дерегінше, 2025 жылғы 16 қыркүйектен қарашаның басына дейін жаңа бап бойынша 7 қылмыстық іс қозғалып, 15 адам ұсталған. Істер Қарағанды, Маңғыстау, Жамбыл және Түркістан облыстарында және Шымкентте тіркелген. ІІМ мұндай әрекетті ауыр қылмыс деп атайды.
Алғашқы үкімдер де шықты. 2026 жылғы 2 ақпанда Маңғыстау облысының Мұнайлы аудандық соты екі ер адамды 125-1-баптың 2-бөлігі бойынша — күш қолданып, адамдар тобымен некеге мәжбүрлегені үшін үш жылға бас бостандығынан айырды.
2026 жылғы жаңа Конституция некенің ер мен әйелдің мемлекет тіркеген ерікті әрі тең одағы екенін бекітті.
Қызды алып қашса не істеу керек
- Бірден 102 нөмірі бойынша полицияға хабарласыңыз — ұрлаушылар таныс немесе туыс болса да.
- Қызды қайда және қандай көлікпен алып кеткенін, қасында кім болғанын айтыңыз. Бейне немесе хат алмасу болса — сақтап қойыңыз.
- Жәбірленуші кез келген сәтте некеден бас тартуға құқылы. Орамал, ырым-жоралғы және туыстардың үгіті некені заңды етпейді: Қазақстанда неке тек екі жақтың келісімімен АХАЖ немесе ХҚКО арқылы тіркелгеннен кейін ғана жарамды.
- Көмек пен қорғауды дағдарыс орталықтарынан және 111 сенім телефоны арқылы алуға болады.
