2011 жылғы 16 желтоқсанда, Тәуелсіздік күні, Маңғыстау облысындағы Жаңаөзен қаласының орталық алаңында жаппай тәртіпсіздік басталды. Полиция қару қолданды. Бас прокуратураның ресми дерегінше, қалада 14 адам қаза тауып, 64 адам оқ жарақатын алды. Келесі күні тәртіпсіздік Шетпе стансасында болды: онда бір адам қаза тауып, 11 адам жараланды. Бұған дейін «Өзенмұнайгаз» мұнайшылары жалақыны көтеруді талап етіп, жеті ай бойы ереуілге шыққан.
2011 жылы Жаңаөзен мұнайшылары неге ереуілге шықты
Жаңаөзен — моноқала: қаланың бүкіл тіршілігі дерлік «ҚазМұнайГаздың» еншілес компаниясы «Өзенмұнайгаз» игеретін Өзен кен орнымен байланысты. 2011 жылғы мамырда компания жұмысшылары ереуіл бастады. Олар жалақыны көтеруді және зиянды еңбек жағдайы үшін берілетін үстемеақыны қайта есептеуді талап етті. Сот ереуілді заңсыз деп таныды, ереуілшілер жұмыстан шығарыла бастады. Жұмыстан шығарылғандар бірнеше ай бойы қала орталығындағы алаңнан кетпеді.
16 желтоқсанда алаңда Тәуелсіздік күніне арналған мереке дайындалып жатқан. Қақтығыс басталып, әкімдік, «Өзенмұнайгаз» кеңсесі және басқа да ғимараттар өртелді. Президент Жарлығымен қалада төтенше жағдай енгізілді. Ол 2012 жылғы 27 қаңтарға дейін жалғасты. Оқиғаны алты комиссия зерттеді, оның үшеуі — үкіметтік комиссия. Билік дерегінше, ғимараттарға келген залал 250 млн теңге деп бағаланды.
Жаңаөзен оқиғасы бойынша соттардың қорытындысы
2012 жылы Ақтауда бірнеше сот процесі өтті. Негізгі қорытындылары:
| Кім сотталды | Сот шешімі (2012 жыл) |
|---|---|
| Жаппай тәртіпсіздікке қатысушылар | 4 маусым: 13 адамға 3 жылдан 7 жылға дейін нақты мерзім, 16 адамға 3 жыл шартты жаза тағайындалды, 5 адам рақымшылыққа ілікті, 3 адам ақталды |
| Бес полиция қызметкері | қару қолданып, өкілеттігін асыра пайдаланғаны үшін 5 жылдан 7 жылға дейін колонияға кесілді |
| Уақытша ұстау изоляторының бастығы | ұсталған Базарбай Кенжебаевты заңсыз ұстағаны үшін 5 жыл; Кенжебаев алған жарақатынан қайтыс болды |
| Мұнай компанияларының бұрынғы басшылары | 24 мамыр: үш топ-менеджер нақты мерзімге сотталды |
| Саясаткер Владимир Козлов | 8 қазан: әлеуметтік араздықты қоздырғаны үшін 7,5 жыл |
Тәртіпсіздікке қатысқаны үшін сотталғандардың көбі мерзімінен бұрын босады. 2014 жылғы қыркүйектегі дерек бойынша, 13 адамның төртеуі ғана қамауда қалған, ал тоғызы шартты түрде мерзімінен бұрын немесе Жоғарғы соттың шешімімен босатылған. Құқық қорғаушылар, соның ішінде Human Rights Watch, сол кезде тергеу барысын сынап, ұсталғандардың азаптау туралы шағымдарын хабарлады.
2011 жылдан кейін Жаңаөзенде не өзгерді
Алғашқы жылы өртенген ғимараттар қалпына келтірілді. Кейін спорт кешені, саябақ, балабақша, қазандықтар мен су тазарту құрылғылары салынды. 2015 жылы қала моноқалаларды дамыту бағдарламасы бойынша 1,2 млрд теңге алды.
Бірақ еңбек дауы толық тоқтаған жоқ. Ол кен орындарына қызмет көрсететін мердігер компанияларда қайталанып тұрды. «Радиоточка» өз кезінде «Жаңаөзендегі ымыра» туралы — билік наразы жұмысшылармен күш қолданбай келіскені туралы жазып, оны басқа жергілікті билікке үлгі ретінде көрсеткен. 2022 жылғы 2 қаңтарда сұйытылған газдың қымбаттауына қарсы наразылық та дәл Жаңаөзенде басталып, кейін бүкіл елге тараған Қаңтар оқиғасына ұласты. Бұл туралы толығырақ «Қаңтар оқиғасы, Желтоқсан және Жаңаөзен» шежіресінде оқыңыз.
Маңғыстаудағы еңбек дауы бүгін қалай шешіледі
2023 жылы «БерАли Мангистау Company» мердігерінің бұрынғы жұмысшылары «Өзенмұнайгазға» жұмысқа алуды талап етіп, Астанада наразылық білдірді, Жаңаөзен әкімдігінің алдында аштық жариялады. Сол кезде энергетика министрі Алмасадам Сәтқалиев ҚМГ мердігерлер үшін үш жылдан асатын ұзақ мерзімді тендерлерге көшкенін айтты. Мұндай тендерлерде жалақы деңгейі бекітіледі. Бұл мердігерлер конкурсты еңбекақы қорын қысқарту есебінен ұтпауы үшін жасалған.
2023 жылы үкімет «Өзенмұнайгаз» үшін пайдалы қазбаларды өндіру салығын 10 жылға 13%-дан 2,6%-ға дейін төмендетті. Kazinform хабарлағандай, мақсат — ескі кен орнының тиімділігін 2036 жылға дейін ұзарту және жұмыс орындарын сақтау. Компанияда 3 мыңнан астам адам, мердігерлермен бірге шамамен 6 мың адам жұмыс істейді.
Дегенмен ереуілдер әлі де болып тұрады: 2024 жылғы қарашада «Өзенмұнайгаз» қызметкерлері ұжымдық шартты өзгертуді және жалақыны көтеруді талап етіп ереуілге шықты, ал 2025 жылғы қазанда «МунайСпецСнаб Компани» ЖШС қызметкерлері жұмысын тоқтатты.
