Қазақстанда мемлекеттік және жекеменшік мектептердің барлық оқушысы үшін мектеп формасы міндетті. Жалпы ережелерді Білім және ғылым министрінің 2016 жылғы 14 қаңтардағы № 26 бұйрығы белгілейді: форма күнделікті, салтанатты және спорттық болып бөлінеді, түсі — қара немесе көк. Үлгісін мектептің өзі ата-аналармен бірге таңдайды. Мектеп ғимаратында бас киім, оның ішінде орамал мен хиджаб киюге болмайды. Оқу-ағарту министрлігі мұны білім берудің зайырлы сипатымен түсіндіреді.
2026 жылы мектеп формасына қандай талаптар қойылады
Негізгі құжат — № 26 бұйрықпен бекітілген Міндетті мектеп формасына қойылатын талаптар. Ол 2016 жылдан бері күшінде, кейін оған өзгерістер енгізілген. 2026–2027 оқу жылы алдында Оқу-ағарту министрлігі негізгі ережелерді тағы бір рет түсіндірді.
- Форманың үш түрі: күнделікті, салтанатты және спорттық.
- Түсі: қара және көк түске рұқсат етіледі. Министрлік мектеп тек біреуін ғана талап ете алмайтынын атап өтті.
- Үлгісін мектеп қамқоршылық кеңеспен, ата-аналар комитетімен және мектептің өзін-өзі басқару органдарымен бірге анықтайды. Шешім жалпы мектептік ата-аналар жиналысының хаттамасымен бекітіледі.
- Қайдан сатып алу керегін ата-ана өзі шешеді. Мектеп форманы белгілі бір өндірушіден немесе дүкеннен алуға міндеттей алмайды.
- Қауіпсіздік: формада денсаулыққа қауіпті керек-жарақ болмауы керек.
Бүкіл елге ортақ бірыңғай дизайн жоқ. Сондықтан көрші мектептердегі форма бір-бірінен айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Сізге жиынтықты тек бір ательеден алуды ұсынса, бұл — заң бұзушылық. Мұндайда алдымен директорға, кейін білім бөліміне жүгінуге болады.
Табысы аз отбасыларға форма алуға көмек беріледі. Оқу-ағарту министрлігінің дерегінше, 2026 жылы әлеуметтік осал отбасылардан шыққан 450 мыңға жуық бала киім, аяқ киім және оқу құралдарын алуға көмек алады. Бұған шамамен 23 млрд теңге қарастырылған.
Мектепте хиджаб киюге бола ма
Жоқ. Мектеп жарғыларында оқушыларға ғимаратта бас киіммен жүруге болмайтыны жазылған. Бұл хиджабқа, орамалға және кез келген басқа бас киімге, соның ішінде исламға қатысы жоқ бас киімдерге де қатысты. Оқу-ағарту министрлігі Қазақстанда дін мемлекеттен бөлінгенін, ал білім беру зайырлы екенін алға тартады. Барлық дін тең, сондықтан мектеп формасы оқушының сеніміне нұсқамауы керек.
Тыйым тек мектеп ішінде ғана күшінде. Сабақтан тыс уақытта қыз бала отбасы қалай шешсе, солай киіне алады. Ата-ана баласын мектепке бергенде мектеп жарғысымен танысып, мектеппен шарт жасасады. Бала ережені бұзса, ата-ана жауап береді: алдымен олармен әңгіме жүргізіледі, ереже жүйелі түрде бұзылса, ӘҚБтК бойынша әкімшілік жауапкершілік болуы мүмкін.
Маңызды жайт: оқушыны тек формасына бола сабаққа кіргізбеуге болмайды. Орта білім алу құқығы Конституцияда бекітілген, соттар да дәл осыған сүйенді.
Ата-аналар мен мектептер арасындағы даулар немен аяқталады
Зайырлы мектеп пен сенім туралы дау шамамен он жылдан бері жүріп келеді. 2015 жылы Білім министрлігі 2016 жылғы 1 қыркүйектен бастап 9-сыныпта «Зайырлылық және дінтану негіздері» міндетті пәні енгізілетінін жариялады. Оған дейін дінтану тек факультатив болған. Сол кездің өзінде қоғамда зайырлы білім беру мен отбасындағы діни тәрбие елде қатар өмір сүре ала ма деген дау болды.
Мәселе 2023 жылдың күзінде ерекше ушықты. Сол кезде бес өңірде — Түркістан, Алматы, Қарағанды, Павлодар және Батыс Қазақстан облыстарында орамал тартқан қыздарды сабаққа кіргізбеді. Ата-аналарды Қазақстан тұтынушыларының республикалық қауымдастығының заңгерлері қолдады, даулар сотқа жетті.
2024 жылғы қыркүйектің соңында Жоғарғы сот осындай істердің біреуі бойынша облыстық соттың шешімін жойды. Отбасы өкілдерінің айтуынша, сот мектеп баланың білім алу құқығын бұзды деп таныды. Әңгіме иықты жабатын ақ орамал туралы болды, хиджаб не никаб туралы емес. Істе мұндай орамалдың белгілі бір дінге жататынын дәлелдейтін сараптама болған жоқ.
Министрлік осыдан кейін өз ережелерін өзгерткен жоқ. 2026 жылғы тамызда ведомство мектепте бас киімге жол берілмейтінін тағы мәлімдеді. Сондықтан әр жаңа дау әзірге жеке шешіледі: мектеппен келіссөз, білім бөліміне өтініш немесе сот арқылы.
Мектеппен форма бойынша дау туындаса не істеу керек
- Мектептен жарғыны және форма үлгісі бекітілген ата-аналар жиналысының хаттамасын сұраңыз.
- Талап әділетсіз көрінсе, директордың атына, кейін аудандық не қалалық білім бөліміне өтініш жазыңыз. Өтінішті eOtinish арқылы онлайн беруге болады.
- Баланы сабаққа кіргізбесе, мұны жазбаша тіркеңіз. Оқудан бас тарту — білім алу құқығына қатысты жеке мәселе.
Қазақстанда зайырлылық қағидатын қалай түсінетіні және оның төңірегінде неге дау көп екені туралы зайырлы мемлекет пен ислам жайлы материалымызда толық жаздық.
