Қазақстанда жала жабу 2020 жылдан бері қылмыс емес, әкімшілік құқық бұзушылық саналады. Ол үшін Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің (ӘҚБтК) 73-3-бабымен жазалайды: әлеуметтік желіде немесе БАҚ-та жалған ақпарат жариялаған қарапайым азаматқа 180 АЕК, яғни 2026 жылы 778 500 теңге айыппұл немесе 20 тәулікке дейін қамау қаупі бар. Ал қорлау Қылмыстық кодексте (131-бап) қалды: интернетте дөрекілік танытқаны үшін 200 АЕК-ке дейін, яғни 865 000 теңгеге дейін қылмыстық айыппұл салынуы мүмкін.
Жала жабу мен қорлаудың айырмашылығы неде
Бұлар — екі түрлі құқық бұзушылық, оларды шатастыруға болмайды. Өтінішті қайда жазу керегі де, жаза да осыған байланысты.
- Жала жабу — адамның ар-намысы мен абыройына нұқсан келтіретін немесе беделін түсіретін көпе-көрінеу жалған мәліметтерді тарату. Мысалы, көршіңіздің ПИК қорынан ақша ұрлап жатқаны жалған екенін біле тұра, үй тобына соны жазу.
- Қорлау — адамның ар-намысы мен абыройын әдепсіз түрде қорлау. Мұнда айтылғанның рас-өтірігі маңызды емес, басты белгісі — дөрекі, кемсітетін түрі. Мысалы, балағат сөз немесе ұят лақап ат.
«Көпе-көрінеу» деген сөз маңызды. Егер адам шын қателесіп, мәліметтің жалған екенін білмесе, бұл ӘҚБтК бойынша жала жабу болмайды. Алайда мұндай мәліметті азаматтық сот арқылы теріске шығаруға және зиянды өтеуге міндеттеуі мүмкін.
2026 жылы жала жабу мен қорлау үшін қандай айыппұл бар
Сомалар айлық есептік көрсеткішпен (АЕК) есептеледі. 2026 жылы бір АЕК 4 325 теңгеге тең.
| Құқық бұзушылық | Бап | Азаматқа | Лауазымды адамға |
|---|---|---|---|
| Жала жабу | ӘҚБтК 73-3-бабының 1-бөлігі | 160 АЕК (692 000 тг) немесе 15 тәулік қамау | 550 АЕК немесе 20 тәулік қамау |
| Көпшілік алдында, БАҚ-та немесе әлеуметтік желіде жала жабу | ӘҚБтК 73-3-бабының 2-бөлігі | 180 АЕК (778 500 тг) немесе 20 тәулік қамау | 650 АЕК немесе 25 тәулік қамау |
| Сыбайлас жемқорлық, ауыр не аса ауыр қылмыс жасады деп айыптаумен ұштасқан жала | ӘҚБтК 73-3-бабының 3-бөлігі | 200 АЕК (865 000 тг) немесе 25 тәулік қамау | 750 АЕК немесе 30 тәулік қамау |
| Қорлау | ҚК 131-бабының 1-бөлігі | 100 АЕК-ке дейін (432 500 тг-ге дейін) айыппұл, түзеу жұмыстары немесе 120 сағатқа дейін қоғамдық жұмыс | |
| Көпшілік алдында, БАҚ-та, әлеуметтік желіде немесе онлайн-платформада қорлау | ҚК 131-бабының 2-бөлігі | 200 АЕК-ке дейін (865 000 тг-ге дейін) айыппұл, түзеу жұмыстары немесе 180 сағатқа дейін қоғамдық жұмыс | |
Сот соманы азайтуы мүмкін. 2026 жылғы ақпанда Маңғыстау облысының Түпқараған аудандық соты өңір тұрғынына 73-3-баптың 1-бөлігі бойынша жала жапқаны үшін 484 400 теңге айыппұл салды. Ол білім басқармасына басқа адам туралы көпе-көрінеу жалған мәліметі бар шағым жіберген. Сот оның асырауында кәмелетке толмаған балалары барын және бұрын әкімшілік жауапкершілікке тартылмағанын ескерді.
Бұдан бөлек, Қылмыстық кодексте көпе-көрінеу жалған ақпарат таратуға арналған 274-бап бар. Бұл қоғамға қауіп төндіретін әрекетке қатысты, яғни екі адамның арасындағы дау емес, жазасы да қатаңырақ.
Бұрын қалай еді: жала үшін 3 жылға дейін
2020 жылдың жазына дейін жала жабу қылмыс болып саналды — Қылмыстық кодекстің 130-бабы. Оның ең қатаң бөлігі 3 жылға дейін бас бостандығынан айыруға және 3 мың АЕК-ке дейін айыппұл салуға мүмкіндік берді. 2010-жылдардың ортасында заңгерлер, соның ішінде адвокат Джохар Утебеков, әлеуметтік желі қолданушыларын жалған жазба үшін нақты мерзімге сотталуға болатынын ескерткен еді. Сол жылдары журналистерге қарсы ар-намысты қорғау туралы ірі азаматтық талаптар да түсті, мысалы, «Литер» газетінің қызметкерлеріне 4 млн теңгелік талап қойылды. Ал қазақстандық интернетте «Қазнет мінезі» туралы, пікір қай жерде бітіп, қудалау қай жерде басталатыны туралы дау жүрді.
Журналистер мен құқық қорғаушылар жала жабуды қылмыс санатынан шығаруды жылдар бойы талап етті. Жала жабуды Қылмыстық кодекстен ӘҚБтК-ге көшірген 2020 жылғы 26 маусымдағы № 349-VI заң 2020 жылғы шілдеде күшіне енді. 2024 жылы жала жабу мен қорлау туралы нормалар қайта түзетіліп, қорлау туралы бапқа онлайн-платформалар қосылды.
Интернетте сізге жала жапса немесе сізді қорласа не істеу керек
- Дәлелді сақтаңыз. Беттің мекенжайы, күні және аккаунт аты көрінетін скриншот жасаңыз. Ең сенімдісі — жазба өшірілмей тұрғанда бетті нотариалды түрде қаратып, тіркеу.
- Жала жабу (ӘҚБтК). Өтінішті тұрғылықты жеріңіздегі полицияға береді. Істі сот қарайды.
- Қорлау (ҚК). Бұл — жеке айыптау ісі: шағым тікелей сотқа беріледі. Тараптарға жиі татуласу ұсынылады.
- Ар-намысты қорғау және өтемақы. ӘҚБтК немесе ҚК бойынша айыппұл жәбірленушіге емес, бюджетке түседі. Теріске шығаруды және моральдық зиянның өтемін алу үшін Азаматтық кодекстің 143-бабы бойынша бөлек азаматтық талап арыз қажет.
Жасырын аккаунт жауапкершіліктен құтқармайды: полиция мен соттың сұрауы бойынша парақша иесін анықтауға болады. Баптардың нақты мәтінін «Әділет» порталынан — ӘҚБтК мен Қылмыстық кодекстен тексеруге болады.
