Қазақстанда авторлық құқық БАҚ-тың мәтінін, фотосы мен бейнесін кітап пен ән сияқты қорғайды. Негізгі заң — 1996 жылғы «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» заң. Өзге материалдан мақсатқа қажетті көлемде дәйексөз келтіруге және фактінің өзін өз сөзіңізбен айтуға рұқсат сұрамай-ақ болады. Бірақ автордың аты мен дереккөзді міндетті түрде көрсету керек. Мақаланы түгел көшіруге, фото не бейнені редакцияның келісімінсіз алуға болмайды. Бұл үшін сотқа тартылуыңыз мүмкін, ал ауыр жағдайда Қылмыстық кодекстің 198-бабы бойынша іс қозғалады.
БАҚ материалынан рұқсатсыз нені алуға болады
Заң фактіні емес, сол факт туралы қалай жазылғанын қорғайды. Фактінің өзі («Алматыда жол жабылды», «доллар бағамы өсті») ешкімнің меншігі емес. Оны кез келген адам хабарлай алады. Ал мәтін, фото, бейне, инфографика — шығарма, олардың авторы бар.
Авторлық құқық туралы заңның 19-бабында автордың келісімі мен ақы қажет емес жағдайлар аталған. Басты шарт біреу: автордың аты мен дереккөзді көрсету. Негізгі жағдайлар мыналар:
- Дәйексөз. Ғылыми, сыни, пікірталас және ақпараттық мақсатта үзінді келтіруге болады. Көлемі мақсатқа қажетті мөлшерден аспауы тиіс.
- Баспасөзге шолу. Газет пен журнал мақалаларынан үзінді келтіруге болады.
- Өзекті тақырыптағы мақалалар. Экономика, саясат, қоғам немесе дін туралы жарияланған мақаланы газетте қайта басуға не эфирге беруге болады. Бірақ автор мұны арнайы тыйым салмаған жағдайда ғана.
Қазақстандағы ірі басылымдардың барлығы дерлік мұндай тыйым қояды. Әдетте олардың ережесі белсенді сілтемемен қысқа дәйексөз алуға рұқсат береді, ал толық көшіріп басуға тек шарт бойынша жол береді.
Авторлық құқықты бұзу қай жерден басталады
Бұзушылық дегеніміз — өзгенің шығармасын рұқсатсыз және заң рұқсат еткен жағдайлардан тыс пайдалану. Іс жүзінде көбіне мыналар кездеседі:
- мақаланы сілтеме қойып та түгел немесе түгелге жуық көшіру;
- өзгенің фотосы мен бейнесін алу — оларды мәтін сияқты еркін «дәйексөз» етуге болмайды;
- материалды мәтінге жақын етіп қайта баяндап, дереккөзін көрсетпей, өз туындысы ретінде беру;
- автордың атын немесе су белгісін өшіріп тастау.
Сілтеменің өзі көшіруді заңды етпейді. Ол дәйексөз үшін міндетті, бірақ толық қайта басуға берілетін рұқсаттың орнын баспайды.
2024 жылғы 19 маусымдағы жаңа «Масс-медиа туралы» заң (2024 жылғы тамыздан бастап күшінде) редакцияларға бұл туралы бөлек ескертеді. Заңның 34-бабына сәйкес, редакция мен БАҚ иесі пайдаланатын материалдардың барлығына қатысты авторлық және сабақтас құқықтарды құрметтеуге міндетті. Заңның басқа нормалары туралы масс-медиа туралы заң жайлы материалда жаздық.
Қазақстан БАҚ-ы көшірумен қалай күреседі
Бұл — ескі мәселе. 2016 жылғы тамызда Алматыда 13 интернет-басылым авторлық контентті пайдалану туралы меморандумға қол қойды. Олардың арасында Radiotochka.kz, Informburo.kz, Kapital.kz, Abai.kz, Zona.kz және «Караван» газеті болды. Басылымдар адал сайттарға арнайы белгі беруге келісті. Бұл белгі оқырманға редакцияның материалдарын өзі дайындайтынын көрсетуі тиіс еді. Ереже бұзылса, қол қойғандар дауды сот арқылы шешпек болды.
Бұл белгі кең таралмады, ал жаңалықтарды көшіру одан сайын көбейді — енді мұнымен Telegram-арналар мен агрегатор сайттар айналысады. Олардың көбі жаңалықты шыққан бойда, көбіне сілтемесіз көшіреді. Анонимді арналарға қарсы редакциялардың қолынан келері аз: иесін табу қиын, сондықтан талап-арызды кімге беретіні белгісіз.
Сол себепті БАҚ көбіне былай әрекет етеді:
- сайт иесіне наразылық хат немесе платформа әкімшілігіне шағым жазады;
- фото мен бейнеге су белгісін қояды;
- бұзушы белгілі болса, сотқа талап-арыз береді.
Мұндай даулар қазір де сотта қаралып жатыр. Мысалы, авторлар мен құқық иелері Nur.kz-ке қатысты плагиат ісіндегідей мәтін үшін де, NS-радио мен MuzZone-ға қатысты даудағыдай ән үшін де соттасып жүр.
Авторлық құқықты бұзғаны үшін қандай жаза бар
Автор немесе редакция сот арқылы бұзушылықты тоқтатуды, материалды өшіруді және залалды өтеуді не өтемақы төлеуді талап ете алады. Бұл — азаматтық тәртіп, ең жиі қолданылатыны осы.
Қылмыстық жауапкершілік Қылмыстық кодекстің 198-бабында қарастырылған. 2026 жылы АЕК 4 325 теңге, сондықтан жаза теңгемен былай болады:
| Бұзушылық | Жаза |
|---|---|
| Шығарманы заңсыз пайдалану (1-бөлік) | 80 АЕК-ке дейін, яғни 346 000 теңгеге дейін айыппұл, түзеу жұмыстары немесе 80 сағатқа дейін қоғамдық жұмыс |
| Елеулі мөлшерде немесе қайталап жасалса (2-бөлік) | 160 АЕК-ке дейін, яғни 692 000 теңгеге дейін айыппұл, 160 сағатқа дейін жұмыс немесе 40 тәулікке дейін қамау |
| Алдын ала сөз байласқан топ, ірі мөлшерде, қызмет бабын пайдаланып жасалса (3-бөлік) | 5 000 АЕК-ке дейін, яғни 21,6 млн теңгеге дейін айыппұл немесе 5 жылға дейін бас бостандығынан айыру |
| Қылмыстық топ жасаса (4-бөлік) | 3 жылдан 6 жылға дейін бас бостандығынан айыру |
Бөлек әкімшілік айыппұл енгізу бірнеше рет ұсынылды: 2022 жылы ІІМ, 2024 жылы Әділет министрлігі ұсынған. Ақорданың хабарлауынша, Президент 2025 жылғы 24 қарашада қол қойған зияткерлік меншік туралы заң мұндай айыппұл енгізген жоқ. Есесіне енді әділет органдары авторлар мен құқық иелерінің шағымы бойынша жоспардан тыс тексеру жүргізе алады.
Өзгенің материалын қалай дұрыс пайдалану керек
- Фактіні алып, өз сөзіңізбен жазыңыз.
- Дәйексөзді қысқа әрі тек ойыңызға қажет бөлігін ғана алыңыз.
- Автор мен басылымды көрсетіңіз, интернетте белсенді сілтеме қойыңыз.
- Фото мен бейнені тек рұқсатпен немесе лицензиясы түсінікті ашық дереккөзден алыңыз.
- Қайта баспас бұрын сайттың ережесін қараңыз: әдетте ол беттің төменгі жағында тұрады.
Материалыңызды ұрласа, алдымен жазбаша наразылық хат жіберіңіз. Ол көмектеспесе, сотқа немесе әділет органдарына жүгініңіз. Заңдардың қолданыстағы мәтіні adilet.zan.kz порталында бар.
