Қазақстан Жазушылар одағы — елдегі ең басты әрі ең ірі жазушылар ұйымы. Оның мыңға жуық мүшесі бар, оның 400-ге жуығы Алматыда, 180-і Астанада тұрады. 2023 жылғы мамырдан бері одақты жазушы әрі журналист Мереке Құлкенов басқарады. Ресми түрде бұл — қоғамдық бірлестік, бірақ ол мемлекетпен тығыз байланыста жұмыс істейді: кітап шығаруға арналған мемлекеттік тапсырыс, сыйлықтарға ұсыну және жазушыларға берілетін қалалық қолдаудың бір бөлігі одақ арқылы өтеді.
Жазушылар одағының төрағасы кім
Мереке Құлкенов 2023 жылғы мамырда Алматыда өткен одақтың XVI құрылтайында сайланды. Азаттық радиосының деректері бойынша, құрылтайға 538 делегат қатысқан. Бұрынғы төраға Ұлықбек Есдәулет өз кандидатурасын алып тастады: ол кезде ол 15 елдің әдебиетшілері кіретін Түркі әлемі жазушылары одағының төрағасы болып сайланған еді.
Құлкенов 1951 жылы Атырау облысында туған, ҚазМУ-дың журналистика факультетін бітірген. Ол «Жалын» журналын, «Ана тілі» газетін және «Таң-Шолпан» журналын басқарған, 2018 жылдан бері одақ төрағасының орынбасары болған. Қазір оның орынбасарлары — Қасымхан Бегманов пен Ғалым Қалибекұлы.
| Жылдар | Төраға |
|---|---|
| 1983–1991 | Олжас Сүлейменов |
| 1991–1996 | Қалдарбек Найманбаев |
| 1996–2018 | Нұрлан Оразалин |
| 2018–2023 | Ұлықбек Есдәулет |
| 2023 жылдан бері | Мереке Құлкенов |
Одақта кімдер бар және ол немен айналысады
Одақтың тарихы 1925 жылғы 12 шілдеден басталады. Сол күні Сәкен Сейфуллин басқарған Қазақстан пролетар жазушыларының ассоциациясы құрылды. Жазушылардың бірінші съезі 1934 жылғы маусымда өтті, сонда төраға болып Ілияс Жансүгіров сайланды. Әр жылдары одақ мүшелері қатарында түрлі ұлттың жазушылары болды: қазақтар, орыстар, ұйғырлар, корейлер, Герольд Бельгер сияқты немістер және басқалар.
Одақтың өз деректері бойынша, ол мынадай жұмыстар атқарады:
- жаңа кітаптарды 15 жанрлық кеңесте талқылайды: проза, поэзия, сын, аударма, фантастика, жастар әдебиеті, ұйғыр және орыс әдебиеті;
- жазушыларды мемлекеттік сыйлықтарға, марапаттар мен стипендияларға ұсынады;
- Мәдениет және ақпарат министрлігінің мемлекеттік тапсырысы бойынша кітап шығаруға көмектеседі;
- жыл сайын «Алаш» халықаралық әдеби сыйлығын береді;
- «Қазақ әдебиеті» газетін, «Жұлдыз» және «Простор» журналдарын шығарады.
Мүшелікке одақтың арнайы комиссиясы қабылдайды. Бас кеңсесі Алматыда, Абылай хан даңғылы, 105-те орналасқан, өңірлерде филиалдары жұмыс істейді.
Одақ мемлекеттен қалай қолдау алады
Одақ — қоғамдық бірлестік, сондықтан мемлекеттің қолдауы оған министрлік пен әкімдіктер арқылы келеді. 2023 жылғы құрылтайдағы қаржылық есепте есепті кезеңдегі жалпы табыс 295 млн теңге деп аталды. 2024 жылғы желтоқсанда одақтың мерейтойында айтылғандай, сол жылы оның демеуімен 160-тан астам кітап жарық көрген.
- Кітап шығару. Одақ мүшелерінің шығармалары Мәдениет және ақпарат министрлігінің мемлекеттік тапсырысына енеді.
- Алматының көмегі. Жазушы Қойшыбек Мүбарак 2024 жылы Orda.kz басылымына одақ Алматы әкімдігімен бірге қалада тұратын жазушыларға жыл сайын 500 мың теңгеден бөлетінін айтқан.
- Ғимарат. Одақ ғимаратына жалғас салынған құрылысты Алматы әкімдігінің құрылыс басқармасы жөндеп жатыр. Tengrinews 2026 жылғы қыркүйекте жазғандай, тамызда жаңа мердігер 661,7 млн теңгелік келісімшарт алған, ал жалғас құрылысты жөндеу барлығы 1,8 млрд теңгеден асуы мүмкін.
Қазақстанға бірнеше жазушылар одағы не үшін керек
Елге кеңестік үлгідегі бір үлкен одақ керек пе деген дау бұрыннан бар. 2010 жылдары «Радиоточка» Қазақстанға екі жазушылар одағы не үшін керек деген сұрақ қойған. Сыншылар мұндай ұйымды әдебиетшілерді бақылау құралы деп атайды. Ал одақ басшылығы «мемлекетпен стратегиялық серіктестік» туралы және жазушыларға кітап шығару мен сыйлық алуға көмектесетіні туралы айтады.
Даудың жаңа кезеңі Құлкеновтың мына сөзінен кейін басталды: «Менің ойымша, біздің жазушылар ешқашан оппозицияда болмауы керек». Orda.kz деректері бойынша, 2024 жылы Қойшыбек Мүбарак мүшелік билетін қайтарып берді, одақтан тағы бірнеше белгілі автор шықты. Сол кезде одақ төрағасының орынбасары Ғалым Қалибекұлы кейбір жазушылар төрағаның сөзін дұрыс түсінбегенін айтқан.
Ұлттық одақтан бөлек, қазақстандық әдебиетшілер халықаралық бірлестіктерге де қатысады. Олардың ең көрнектісі — 2023 жылдан бері Ұлықбек Есдәулет басқаратын Түркі әлемі жазушылары одағы.
Одақпен оның ресми сайты zhazushylar-odagy.kz арқылы байланысуға болады.
