Мореналық көлдер – еріп жатқан мұздықтардың шетінде пайда болатын көлдер. Оларды жартас емес, тас пен құмнан тұратын үйінді (морена) ұстап тұрады. Мұндай «бөгет» шайылып кетуі мүмкін, сонда су балшық пен таспен бірге төмен қарай лап қояды. Мұны сел дейміз. Алматы маңындағы тауларда мұндай көл 50-ден асады, олардың алтауы ең қауіпті саналады. «Қазселденқорғау» мекемесінің дерегінше, 2026 жылғы маусымда бұл көлдерден алдын ала шамамен 3,5 млн текше метр су ағызылды, бірде-бір көл жарылған жоқ.
Мореналық көл деген не және ол неге жарылады
Мұздық шегінген кезде артында тау жынысының сынықтарынан тұратын жоталар қалады. Олардың арасындағы ойпаңдарға еріген су жиналады. Жазда, ыстықта мұздық тезірек ериді, су деңгейі көтеріледі, ал моренаның астында көміліп қалған мұз да еруі мүмкін. Су жиектен асып кетсе немесе үйіндінің ішінен жол тапса, көл бірнеше минутта жарылады.
«Қазселденқорғау» дерегінше, Қазақстанның таулы аудандарында барлығы 970 мореналық-мұздық көл есепке алынған. Алматы қаласы әкімдігінің мәліметінше, қала маңында 51 көл бақылауда. Әкімдік ең қауіпті алты көлді атайды: Кіші Алматы алабындағы № 6, Үлкен Алматы алабындағы № 10 және № 13-бис, Ақсай өзенінің алабындағы № 8, 9 және 10 көлдер.
Алматыдағы селдер: 1921, 1973 және 1977 жылдар
Қала селден бірнеше рет зардап шекті. Ең белгілі оқиғалар:
| Күні | Не болды |
|---|---|
| 1921 жылғы 8 шілде | Кіші Алматы өзені бойымен жүрген сел Верный қаласын (қазіргі Алматы) басып өтті. Көлемі – 2–3,5 млн текше метр. 500-ге жуық адам қаза тауып, хабарсыз кетті, 65 үй қирады. |
| 1973 жылғы 15 шілде | № 2 мореналық көлдің суы № 3 көлге асып төгіліп, екеуінің арасындағы бөгет құлады. Ағын қалаға қарай жүрді, бірақ оны Медеу бөгеті тоқтатты. Кемінде 70 адам қаза тапты, олардың көбі таудағы туристер еді. |
| 1977 жылғы 3–4 тамыз | Күмбел алабындағы Советов мұздығының жанындағы № 13 көл жарылды. Тамыздың соңына дейін 3,2 млн текше метрге дейін тас пен балшық ағып түсті. |
Биіктігі шамамен 110 метр болатын Медеу бөгетін 1973 жылғы селге дейін бағытталған жарылыс әдісімен салған. Одан кейін оны биіктетті: қазір оның артындағы су қоймасы шамамен 12,6 млн текше метр суды сыйғызады. Екінші ірі тосқауыл – сыйымдылығы 14,5 млн текше метр болатын Үлкен Алматыдағы бөгет. «Қазселденқорғау» қызметі 1973 жылғы 23 тамызда, сол селден бір ай өткен соң құрылды.
«Қазселденқорғау» сел қаупін қалай азайтады
«Қазселденқорғау» – тау көлдері мен сел бөгеттерін бақылайтын ТЖМ қызметі. Негізгі тәсіл – көлдің толып кетуін күтпей, судың бір бөлігін алдын ала ағызу. Ол үшін көлдерге сифон қояды: бұл – су жиектен өздігінен қауіпсіз қарқынмен ағып өтетін ұзын құбырлар. Қызметтің дерегінше, 2026 жылғы селге қауіпті маусымның қорытындысы:
- қауіпті көлдерден шамамен 3,5 млн текше метр су ағызылды;
- ең қауіпті көлдерде шамамен 50 сифон құбыры орнатылды;
- 44 бақылау бекеті мен 11 апаттық бригада жұмыс істеді, 100-ден астам маман тартылды;
- 1 015 жерүсті және 19 әуеден тексеру жүргізілді;
- Алматы маңында 30-дан астам автоматты мониторинг станциясы, қауіпті учаскелерде камералар мен датчиктер бар;
- маусым ішінде көл жарылуы мен қауіпті сел тіркелген жоқ.
Датчик судың күрт көтерілгенін немесе селдің басталғанын байқаса, белгі ТЖМ-ге барады, ал қауіпті аймақтағы адамдарға сирена мен хабарлама арқылы ескертеді. Жазда тауға шыққанда ТЖМ ескертулерін қадағалап, өзен арнасына шатыр тікпеген жөн.
Мұздықтардың еруі Алматы үшін нені білдіреді
Мұздық неғұрлым тез еріген сайын, жаңа көлдер көбейіп, қауіп арта түседі. «Қазселденқорғау» дерегінше, Іле және Жетісу Алатауындағы мұздықтардың көбі 50 жылда аумағының 40%-ына дейін жоғалтқан. Ғалымдар кеңес заманынан бері зерттеп келе жатқан Тұйықсу мұздығы жылына орта есеппен шамамен 10 метр шегінеді. Ғалымдардың болжамынша, ол 2050 жылға қарай жойылып кетуі мүмкін.
Қала үшін бұл – екі жақты қауіп. Қазір еріген мұздықтар көп су беріп, жаңа қауіпті көлдер пайда болады. Ал мұз мүлде азайған кезде Алматыны сумен қамтитын өзендерге жазда су жетпей қалады. 2010-жылдары «Радиоточка» порталы Алматы маңындағы тау көлдерімен не болып жатқанын сұраған еді. Содан бері жауап анығырақ болды: көл көбейді, бірақ қорғаныс та күшейді – сифондар, датчиктер және жыл сайын су ағызу.
Қауіпті көлдердің көбі жазда мыңдаған турист баратын Іле Алатау ұлттық паркінің аумағында орналасқан. Сел қаупі туралы соңғы ескертулерді Қазақстан ТЖМ жариялайды.
