Таласбек Әсемқұлов (1955–2014) — қазақтың күйшісі, жазушы, сценарист, дәстүрлі музыканы зерттеуші. Ол шертпе күй мектебінің ондаған сирек күйін сақтап, тыңдарманға қайта жеткізді. «Талтүс» романын және «Біржан сал» фильмінің сценарийін жазды. 2014 жылғы қыркүйекте Алматыда 59 жасында дүниеден өтті.
Таласбек Әсемқұлов кім: өмірі туралы қысқаша
Таласбек Әсемқұлов 1955 жылғы 1 тамызда Тансық бекетінде туған. Туа салысымен оны нағашы атасы, күйші Жүнісбай Стамбаев бауырына басты. Бала жеті жасынан атасынан домбыра үйренді. Бұл шәкірттік 11 жылға созылды, яғни атасы 1973 жылы қайтыс болғанға дейін жалғасты.
Кейін ол басқа ұстаздардан да тәлім алды. Олар — әнші Кәрім Баймұратов, күйшілер Ғазиз Нұрпейісов, Бағаналы Саятөлеков, Әбікен Хасенов, Мағауия Хамзин, Әпике Әбенова. Әсемқұлов Абай атындағы ҚазПИ-дің қазақ тілі мен әдебиеті мамандығын бітірді. Қазақ, орыс және түрік тілдерін білді.
Ол көп жерде еңбек етті, бірақ жұмысы әрдайым музыка мен сөзге байланысты болды:
- 1977–1982 жылдары — Алматыдағы музыкалық лекторийдің оқытушысы;
- 1981–1983 жылдары — Ықылас атындағы халық аспаптары музейінің ғылыми қызметкері, «Сазген» ансамблінің солисі;
- 1987–1999 жылдары — Құрманғазы атындағы консерваторияның әдеби редакторы, фольклор кабинетінің меңгерушісі;
- 1998 жылдан — «Жұлдыз» журналының сын бөлімінің редакторы;
- 2004–2006 жылдары — «Рух-Мирас» альманағының бас редакторы.
Әсемқұлов домбыраны өзі де жасаған. Жары — мәдениеттанушы Зира Наурызбаева, екі баласы бар.
Әсемқұлов қандай күйлерді сақтап қалды
Күй — қазақтың аспаптық шығармасы, оның әрқайсысының дерлік өз аңызы бар. Шертпе — домбыраны бүкіл қолмен қақпай, саусақпен шертіп ойнау тәсілі. Әсемқұлов осы мектептің ең терең білгірлерінің бірі еді.
Ол Байжігіттің (XVIII ғасыр), Тәттімбеттің (XIX ғасыр) және атасы Жүнісбайдың күйлерін тартты. Tengrinews жазғандай, Байжігіт күйлерінің көбі және Тәттімбеттің бірқатар сирек күйі дәл соның арқасында белгілі болды. 1976 жылы «Мелодия» фирмасы оның «Байжігіт күйлері» атты винил табағын шығарды. Кейін ол «Мәңгілік сарын» антологиясына (2004) 14 күй, «Қазақтың мың күйі» жинағына (2010) 30-дан астам күй жазып берді.
Әсемқұлов өзі де күй шығарды: «Тәттімбет сері», «Кемеңгер», «Қараөткел», «Еңлік», «Әбікенді жұбату», «Азапкер» және басқалары. Ол «Сазгенмен» бірге Югославияда, 2004 жылы Франциядағы әлем музыка мәдениеттері фестивалінде өнер көрсетті.
Таласбек Әсемқұлов: кітаптары мен сценарийлері
Басты кітабы — 2003 жылы қазақ тілінде жарық көрген «Талтүс» романы. Ол «Сорос-Қазақстан» қорының «Қазіргі қазақстандық роман» байқауында жеңіске жетті. Роман көбіне автордың өз өмірінен алынған. Ажыгерей есімді бала 25 жыл лагерьде отырған қарт күйші Сабыттан домбыра үйренеді. Кітапта музыка арқылы ұжымдастыру, ашаршылық пен қуғын-сүргін жылдарының жады сөйлейді.
| Жылы | Шығармасы |
|---|---|
| 1988 | «Шымдан» повесі және «Ерте күз» жинағындағы әңгімелер |
| 1989 | «Домбыраға тіл бітсе» — домбыраның тілі туралы |
| 1995 | «Біртұтас түркі мифологиялық жүйесі» (1980 жылы жазылған) |
| 2002 | «Кәрі күйші» |
| 2003 | «Талтүс» романы |
| 2011 | «Бекторының қазынасы» повесі |
| 2012 | «Тәттімбет сері» романының бірінші бөлімі «Жұлдыз» журналында |
Кино үшін ол «Көкбалақтың өлімі» (1997), «Біржан сал» (бұл сценарий бойынша «Қазақфильм» 2009 жылы фильм түсірді), «Жезтырнақ», «Томирис патшайым» және «Құнанбай» сценарийлерін жазды. Сонымен қатар Кобо Абэнің «Бөгде бет» және Иво Андричтің «Дринадағы көпір» шығармаларын қазақ тіліне аударды.
Шығармалар тізімі жазушының мұрағаты жинақталған otuken.kz сайтының деректері бойынша берілді.
Таласбек Әсемқұлов қашан қайтыс болды және одан не қалды
2014 жылғы қыркүйекте қазақстандық БАҚ, соның ішінде «Радиоточка» Таласбек Әсемқұловтың Алматыда дүниеден озғанын хабарлады. Онымен қоштасу рәсімі 29 қыркүйекте «Қазақфильм» киностудиясында өтті. Жазушы Лиля Калаус сол кезде оның күйді «Тәңірдің сыбыры» деп атайтынын еске алды.
Ол өмірден өткен соң мұрасы ұмытылған жоқ:
- сегіз томдық шығармалар жинағы жарық көрді;
- 2019 жылы американдық Slavica баспасы «Талтүсті» ағылшын тілінде «A Life at Noon» деген атпен шығарды, аудармашысы — Шелли Фэйрвезер-Вега;
- 2025 жылы роман алғаш рет түрік тілінде жарияланды, тұсаукесері Анкарада өтті;
- жары мен шәкірттері Әсемқұлов атындағы әдеби сыйлық пен ұлттық композиторлар байқауын өткізіп келеді.
Қазақстандағы кітап дүкендерінде «Полдень. Соперница» деген орысша басылым бар. Бір кітапқа Әсемқұловтың романы мен Зира Наурызбаеваның повесі енген.
