Қазақстан Қылмыстық кодексінің 274-бабы көрінеу жалған ақпарат таратқаны үшін жазалайды. Яғни адам өзі өтірік екенін біле тұра таратқан ақпарат үшін. Әлеуметтік желідегі фейк үшін бұл бап бойынша 3000 АЕК-ке дейін айыппұл (2026 жылы бұл 12,98 млн теңгеге дейін) не үш жылға дейін бас бостандығын шектеу немесе айыру жазасы қолданылады. Егер жалған ақпарат елеулі зиян келтірмесе, іс әдетте Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодекстің (ӘҚБтК) 456-2-бабы бойынша 20 АЕК, яғни 86 500 теңге айыппұлмен аяқталады.
ҚК-нің 274-бабы нені жазалайды
Жалған ақпарат қоғамдық тәртіптің бұзылу қаупін туғызса немесе азаматтардың, ұйымдардың, қоғамның не мемлекеттің құқықтарына елеулі зиян келтіруі мүмкін болса, қылмыстық жауаптылық туындайды. Екі шарт маңызды: адам шындыққа жатпайтын нәрсені таратып жатқанын білген, әрі бұл қауіпті болған.
Бап төрт бөліктен тұрады. Жаза жалған ақпараттың қалай таратылғанына және неге әкеліп соққанына қарай ауырлай түседі. Төмендегі сомалар 2026 жылғы АЕК бойынша есептелді — 4325 теңге (республикалық бюджет туралы заңмен бекітілген).
| Бөлігі | Қашан қолданылады | Жазасы |
|---|---|---|
| 1 | негізгі жағдай | 1000 АЕК-ке дейін айыппұл (4,33 млн теңгеге дейін), түзеу жұмыстары, 400 сағатқа дейін қоғамдық жұмыс, 1 жылға дейін бас бостандығын шектеу не айыру |
| 2 | алдын ала сөз байласқан топ; қызмет бабын пайдаланып; БАҚ, желілер мен онлайн-платформалар, соның ішінде әлеуметтік желілер арқылы | 3000 АЕК-ке дейін айыппұл (12,98 млн теңгеге дейін), 800 сағатқа дейін қоғамдық жұмыс, 3 жылға дейін бас бостандығын шектеу не айыру |
| 3 | жалған ақпарат ірі залалға не ауыр зардаптарға әкелсе | 5000 АЕК-ке дейін айыппұл (21,63 млн теңгеге дейін), 1200 сағатқа дейін қоғамдық жұмыс, 5 жылға дейін бас бостандығын шектеу не айыру |
| 4 | қылмыстық топ; төтенше жағдай, соғыс уақыты немесе бұқаралық іс-шаралар кезінде | 3 жылдан 7 жылға дейін бас бостандығын шектеу не айыру |
Facebook, Instagram, Threads немесе Telegram-дағы жазба — бұл 2-бөлік, өйткені жалған ақпарат онлайн-платформа арқылы таратылған.
Жалған ақпарат үшін ӘҚБтК бойынша айыппұл
2023 жылдан бері Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодексте жалған ақпаратты орналастыру мен тарату туралы 456-2-бап бар. Қарапайым пайдаланушылар оның үшінші бөлігі бойынша жауапқа тартылады: қылмыс белгісі жоқ, бірақ жазба қоғамдық тәртіпке немесе адамдардың құқығына қатер төндіреді. Жеке тұлғаға салынатын айыппұл — 20 АЕК, 2026 жылы бұл 86 500 теңге. Шағын бизнес пен КЕҰ үшін — 30 АЕК, орта бизнес үшін — 50, ірі бизнес үшін — 100 АЕК.
Бас прокурордың орынбасары Жандос Өміралиев Мәжілісте түсіндіргендей, әкімшілік бап қылмыстық бапты жоққа шығармайды. Фейк елеулі зиян келтірсе, қылмыстық іс қозғалады.
ІІМ дерегінше, 2026 жылдың бес айында ӘҚБтК-нің 456-2-бабы бойынша 59 адам жазаланып, ҚК-нің 274-бабы бойынша 20 қылмыстық іс тіркелген.
Жалған ақпарат тарату мен сынның шекарасы қайда
Мемлекеттік органдар мен заңгерлердің ортақ пікірі мынау: сын, пікір және баға заң бойынша жазаланбайды. Мәселе адам болмаған нәрсені факт ретінде көрсеткенде басталады. Мына жайттарды білген жөн:
- Пікір ме, әлде факт пе. «Меніңше, әкім нашар жұмыс істеп жатыр» — пікір. Дәлелсіз «Әкім 100 млн ұрлады» деу — фактіні растау, бұл үшін жауап беруге тура келуі мүмкін.
- Репост та — тарату. Чатқа жіберу, біреудің фотосы мен бейнесін жариялау тарату болып саналады. Лайк басу — тарату емес.
- Пікір-түсініктеме — жеке сөз. Ол үшін де айыппұл алуға болады.
- «Тексерілмеген» деген ескерту құтқармайды. Ескі жазбалар үшін де, ескіру мерзімі өтпесе, жабық чаттағы хабарламалар үшін де жауаптылық сақталады.
- Нейрожелі ақтау бола алмайды. ІІМ жасанды интеллект жасаған жалған контент үшін де жауап беруге тура келетінін ескертеді.
Жала жабу, араздық қоздыру (ҚК-нің 174-бабы) және жаппай тәртіпсіздікке шақыру (ҚК-нің 272-бабы) туралы баптар бөлек қарастырылады.
274-бап қалай қолданылды: өсектен 2026 жылға дейін
Қазіргі Қылмыстық кодекс 2014 жылы қабылданды. Сол кезде «Радиоточка» «Әділ сөз» қорының басшысы Тамара Калееваның: «Өсек тарату бойынша айыптау мен сот ісі көп болады», — деген сөзін келтірген еді. Алғашқы істер көп күттірмеді. 2015 жылғы қарашада Ақмола облысындағы сот «балаларды ұрлайтын секта» туралы жазған ауылдың 20 жастағы тұрғынына 2 жыл 6 ай бас бостандығын шектеу жазасын тағайындады. 2016 жылғы наурызда Қызылорда облысының тұрғыны көрші пәтерлердегі ұрлық туралы Facebook-тағы жазбасы үшін ӘҚБтК бойынша 30 АЕК (63 630 теңге) айыппұл төледі. Бұл туралы да «Радиоточка» жазған.
274-бапқа соңғы өзгерістер 2024 жылғы 19 маусымдағы заңмен енгізілді. 2026 жылы бап төңірегіндегі дау жалғасты: журналистер мен халықаралық ұйымдар қылмыстық жауаптылықты алып тастауды сұрап отыр. BES.media дерегінше, 2025 жылғы желтоқсаннан бері үш тәуелсіз журналистке осы бап бойынша айып тағылған. Мәжіліс депутаты Наталья Дементьева жала үшін әкімшілік жазаның өзі жеткілікті деп санайды.
Жаңалыққа күмәніңіз болса, репост жасамас бұрын оны ведомствоның ресми сайтынан немесе gov.kz порталынан тексеріңіз.
