2026 жылы Қазақстанда шетелдіктер ауыл шаруашылығы жерін сатып ала да, жалға ала да алмайды. Бұл тыйым 2021 жылдан бері күшінде. Сонымен қатар 2026 жылғы 31 желтоқсанға дейін мораторий бар: мемлекеттік ауыл шаруашылығы жері тіпті Қазақстан азаматтарына да жеке меншікке берілмейді. Ауыл шаруашылығы министрлігі мораторийді 2031 жылдың соңына дейін ұзартуды әзірлеп жатыр. Жаңа Жер кодексі қабылданған жоқ: түзетулер енгізілген 2003 жылғы кодекс қолданылып келеді.
Шетелдіктер Қазақстанда жер сатып ала ма, жалға ала ма
Ауыл шаруашылығы жері туралы сөз болса, жоқ. Бұл тыйым Жер кодексіне 2021 жылдың көктемінде енгізілді. Сол кездегі ауыл шаруашылығы министрі Сапархан Омаров түсіндіргендей, тыйым мыналарға қатысты:
- шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар;
- шетелдік компаниялар;
- шетелдік үлесі бар қазақстандық компаниялар;
- халықаралық қатысуы бар ғылыми орталықтар;
- қандастар — елге көшіп келген этникалық қазақтар — азаматтық алғанға дейін.
Қандастарға жеке қосалқы шаруашылық, бау-бақша және саяжай үшін жер алуға рұқсат берілді. Шетелдік қатысуы бар бұрынғы жалға алу шарттары ұзартылмайды: жер тек мерзімі біткенге дейін қалдырылды. 2021 жылы мұндай шарт жетеу болған, олар 74,4 мың гектарды қамтыған, мерзімдері 2022–2025 жылдары аяқталған.
2026 жылғы жаңа Конституция жер туралы не дейді
Жаңа Конституция 2026 жылғы 15 наурызда референдумда қабылданып, 1 шілдеден бастап күшіне енді. Жер туралы норма іс жүзінде өзгерген жоқ, ол 8-бапқа көшті: жер, жер қойнауы, су және басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі. Халықтың атынан меншік құқығын мемлекет жүзеге асырады. Жер заңда белгіленген негіздерде, шарттарда және шектерде жеке меншікте де болуы мүмкін.
Референдум алдында әлеуметтік желілерде жаңа Конституция жерді шетелдіктерге сатуға рұқсат береді деген ақпарат тарады. Мәжіліс депутаты Бақытжан Базарбек пен Жалған ақпаратқа қарсы күрес орталығы мұны фейк деп атады.
Жер сатуға мораторий қай жылға дейін
Мораторий 2016 жылғы 6 мамырдағы Президенттің № 248 Жарлығымен, жер митингтерінен кейін бірден енгізілді. Алғашында ол 2021 жылдың соңына дейін әрекет етті, кейін 2026 жылғы 31 желтоқсанға дейін ұзартылды. Мораторий мемлекеттік ауыл шаруашылығы жерін жеке меншікке беруге тыйым салады.
2026 жылғы 24 қыркүйекте Ауыл шаруашылығы министрлігі Жер ресурстарын басқару комитетінің төрағасы Мұрат Теміржанов мораторийді 2031 жылдың соңына дейін ұзарту туралы түзетулер дайындалғанын хабарлады. 2026 жылғы қараша айының басында бұл әзірге жоба күйінде.
2026–2027 жылдары жер заңнамасында не өзгереді
| Не | Толығырақ |
|---|---|
| Пайдаланылмай жатқан жерді қайтару | 2025 жылы мемлекетке 2,1 млн га, 2026 жылы 1 млн га жоспардың орнына 1,2 млн га қайтарылды (Ауыл шаруашылығы министрлігінің дерегі) |
| Қайтарылған жер кімге берілді | 2026 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша 13,5 млн га қайта бөлінді: 5,5 млн га — ауыл тұрғындарына мал жаю үшін, 8 млн га — аграрийлерге конкурс арқылы |
| Электрондық конкурстар | 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап ауыл шаруашылығы жері жер комиссияларынсыз онлайн-конкурс арқылы бөлінеді. Пилот Ақмола облысы мен Жетісу облысында өтеді |
| Ауыл шаруашылығы жерін бақылау | 2026 жылғы мамырда Мәжіліс жердің пайдаланылуын бақылауды күшейту туралы Жер кодексіне түзетулерді жұмысқа алды |
| Бос жатқан жерге салық | 2020 жылғы түзетулерден кейін пайдаланылмайтын ауыл шаруашылығы жеріне салынатын салық мөлшерлемесі 10–20 есе өсті |
2016 жылғы жер митингтері: бәрі неден басталды
2015 жылғы қарашада Жер кодексіне ауыл шаруашылығы жерін аукционда сатуға жол ашатын және шетелдіктерге жалға беруді кеңейтетін түзетулер енгізілді. 2016 жылғы 30 наурызда Ұлттық экономика министрі Ерболат Досаев 1 шілдеден бастап саудаға 1,7 млн гектар шығарылатынын жариялады. Адамдар жер шетелдіктерге кетеді деп алаңдады.
2016 жылғы 24 сәуірде Атырауда алғашқы ірі митинг өтті. Кейін адамдар Ақтөбеде, Семейде, Жаңаөзенде, Қызылордада, Оралда көшеге шықты. 21 мамыр жалпы наразылық күні болып белгіленді: Алматыда және басқа қалаларда жүздеген адам ұсталды, ал ІІМ сол күні елде митинг болмағанын мәлімдеді. Бұл оқиғалар туралы «Радиоточка» толық жазды: Фермерлер одағы толқуды болдырмауға болатын еді деп санады, ал саясаттанушы Досым Сәтпаев жер мәселесін «мина көмілген алаң» деп атады.
2016 жылғы 5 мамырда Нұрсұлтан Назарбаев мораторий жариялады. Досаев сол күні, ауыл шаруашылығы министрі Асылжан Мамытбеков келесі күні отставкаға кетті. Реформаны қайта қарау үшін жер комиссиясы құрылды. Белсенділер Макс Боқаев пен Талғат Аян 2016 жылғы қарашада бес жылға бас бостандығынан айырылды.
Өз учаскеңізді және заңды қайдан тексеруге болады
Жер кодексінің соңғы редакциясы adilet.zan.kz сайтында бар. Өз учаскеңіз туралы деректі egov.kz порталынан білуге болады — ол үшін жер учаскесінің кадастрлық нөмірі керек.
