Келесі президент сайлауы 2029 жылы өтуге тиіс. Дәл сол жылы 2022 жылғы қарашада сайланған Қасым-Жомарт Тоқаевтың жеті жылдық мерзімі аяқталады. 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енген жаңа Конституция жеті жылдық мерзімді сақтап қалды. Ал Конституциялық сот 2026 жылғы шілдеде бұрынғы мерзімдер есепке алынбайтынын айтты, сондықтан Тоқаев сайлауға қайта қатыса алады.
Келесі президент сайлауы қашан өтеді
Тоқаевтың өзі сайлау «қолданыстағы Конституцияда белгіленген мерзімде, 2029 жылы» өтетінін айтқан. Нақты күні кейін белгіленеді. Жаңа Конституцияда дауыс берудің тұрақты күні жоқ: сайлау қазіргі президенттің мерзімі біткенге дейін кемінде екі ай бұрын өткізіледі.
Егер президент қызметінен мерзімінен бұрын кетсе, оның өкілеттігі вице-президентке, одан кейін Құрылтай Төрағасына, сосын Премьер-министрге ауысады. Мұндай жағдайда Құрылтай жеті күн ішінде сайлау жариялауға, ал екі ай ішінде оны өткізуге міндетті. Сайлау жалпы қалай өтетінін сайлау жүйесі туралы мақаладан оқыңыз.
Тоқаев сайлауға қайта түсе ала ма
2022 жылы 1995 жылғы Конституцияға жаңа ереже енгізілді: президент бір рет қана жеті жылға сайланады, екінші мерзімге түсуге құқығы жоқ. 2026 жылғы жаңа Конституцияда да бір жеті жылдық мерзім туралы айтылған.
Алайда 2026 жылғы 7 шілдеде Конституциялық сот Президенттің сұрауы бойынша түсіндірме берді (№ 89-НҚ нормативтік қаулы). Сот 1995 жылғы Конституция бойынша лауазым атқарған адамдар сол лауазымға қайта сайлана немесе тағайындала алады деп шешті. Шектеулер үшін мұндай сайлау «алғашқы» деп есептеледі. Қарапайым тілмен айтсақ, бұрынғы мерзімдер нөлге түсті, сондықтан Тоқаев 2029 жылғы сайлауға түсе алады.
Президенттікке кім кандидат бола алады
Кандидат:
- Қазақстанның тумысынан азаматы болуы;
- 40 жастан кем болмауы;
- мемлекеттік тілді еркін меңгеруі керек, оны арнайы комиссия тексереді;
- соңғы 15 жыл Қазақстанда тұрақты тұруы;
- жоғары білімі болуы;
- мемлекеттік қызметте немесе сайланбалы мемлекеттік лауазымда кемінде бес жыл жұмыс істеуі тиіс.
Кандидатты партиялар немесе қоғамдық бірлестіктер ұсынады. Одан кейін ол сайлаушылардың қолын жинап, тілден емтихан тапсырады. Осы қадамдардың бәрінен өтпесе, ОСК үміткерді тіркемейді.
«Кандидат қандай болуы керек» деген сұрақ бұрын да талқыланған. 2015 жылдың көктемінде ел мерзімінен бұрын өтетін сайлауға дайындалып жатқанда, журналистер осыған ұқсас талаптарды жан-жақты талдады: жас шегі, елде 15 жыл тұру, мемлекеттік тілді білу. Кейін талап күшейді: мемлекеттік қызметте немесе сайланбалы лауазымда бес жыл жұмыс істеу талабы 2026 жылғы Конституцияның өзіне де енді.
Президент сайлауы неге мерзімінен бұрын өтті
2011–2022 жылдары Қазақстандағы президент сайлауларының бәрі кезектен тыс өтті. Әр жолы оның өз себебі болды.
| Күні | Неге мерзімінен бұрын | Жеңімпаз | Нәтиже | Қатысу |
|---|---|---|---|---|
| 2011 жылғы 3 сәуір | Өкілеттікті 2020 жылға дейін ұзарту жөніндегі референдумның орнына | Нұрсұлтан Назарбаев | 95,55% | 89,98% |
| 2015 жылғы 26 сәуір | Қазақстан халқы Ассамблеясының ұсынысы | Нұрсұлтан Назарбаев | 97,75% | 95,21% |
| 2019 жылғы 9 маусым | Назарбаевтың 2019 жылғы 19 наурызда отставкаға кетуі | Қасым-Жомарт Тоқаев | 70,96% | 77,5% |
| 2022 жылғы 20 қараша | Реформа: бір жеті жылдық мерзім | Қасым-Жомарт Тоқаев | 81,31% | 69,44% |
2015 жылы мерзімінен бұрын сайлау өткізуді Қазақстан халқы Ассамблеясы ұсынды, Назарбаев келісті. Ресми түрде бұл әлемдік экономикадағы қиындықтармен және сенім мандатын алдын ала алу ниетімен түсіндірілді. 2019 жылы Назарбаев өзі отставкаға кетті, Сенат төрағасы ретінде президент қызметіне Тоқаев кірісті. 2022 жылы, қаңтар оқиғаларынан кейін, Тоқаев бір жеті жылдық мерзім енгізіп, сайлауды мерзімінен бұрын өткізуді ұсынды.
Президент туралы ережелер 1995 жылдан бері қалай өзгергенін Конституцияға енгізілген түзетулерден көруге болады. Конституциялық соттың № 89-НҚ қаулысының ресми мәтіні Конституциялық соттың сайтында жарияланған.
