Қаржы пирамидасы — ескі қатысушыларға «табысты» жаңа қатысушылардың ақшасынан төлейтін, нақты бизнесі жоқ схема. Қазақстанда оны құрғаны үшін Қылмыстық кодекстің 217-бабы бойынша мүлкі тәркіленіп, 12 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған. Қаржылық мониторинг агенттігінің (ҚМА) дерегінше, 2021 жылдан бері елде 100-ден астам пирамиданың қызметі тоқтатылып, 230-дан астам адам қылмыстық жауапқа тартылған. 2026 жылдың басынан шілдеге дейін тағы 17 схема жойылды.
Қаржы пирамидасының белгілері: оны бірден қалай тануға болады
ҚМА бірнеше белгіні атайды. Олардың кемінде екеуі сәйкес келсе, ақша салмаған дұрыс.
- Жоғары табысқа кепілдік береді. Айына 20–50% немесе «тәуекелсіз пайда» уәде етеді. Адал бизнес мұндай кепілдік бермейді.
- Лицензиясы жоқ. Компания Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің (ҚНРДА) немесе АХҚО реттеушісінің (AFSA) тізілімінде жоқ.
- Адам шақырғаны үшін төлейді. Негізгі табыс тауар не қызмет сатудан емес, жаңа қатысушыға берілетін бонустан түседі.
- Жаңа төлем талап етеді. Алғашқы жарнадан кейін ақшаны шығару үшін «комиссия», «салық» немесе «сақтандыру» төлеуді сұрайды.
- Жабық чат және сән-салтанат. Жарнама Telegram, WhatsApp, TikTok арқылы жүреді, «табысты оқиғалар», көлік пен курорттағы суреттер көрсетіледі.
- Жоғалған ақшаны ақыға қайтаруды ұсынады. Бұл сол адамдарды екінші рет алдау.
Қазақстандағы қаржы пирамидалары: ірі схемалар
Пирамидалар маңдайшасын жиі ауыстырады. Бұрын олар туристік фирма мен тұрғын үй бағдарламасы атын жамылса, қазір крипто-клуб, трейдинг пен «оқыту» түрінде жүр.
| Жыл | Схема | Не белгілі |
|---|---|---|
| 2015 | Tengri Travelsystem (туроператор) | 2015 жылғы 3 маусымда Түркиядағы қонақүйлердің ақысын төлемей, жұмысын тоқтатты. АТАК туроператорлар қауымдастығының бағалауынша, 4 800-ге жуық адам турдың ақысын төлеп, сапарға бара алмады, тағы 1 400-ден астамы шетелде жүрді |
| 2026 | WornerBros (крипто-схема) | 10 мың теңгеден 11 млн теңгеге дейінгі «VIP-пакет» сатып, есеп-қисапты USDT-мен жүргізді. 2026 жылғы маусымда Қызылорда соты бөлімше басшысына 5 жыл бас бостандығынан айыру жазасын тағайындады |
| 2026 | R.O.I. кооперативі (Алматы) | ҚМА тергеуінің нұсқасы бойынша, тұтыну кооперативі атын жамылып, бұрынғы пайшыларға жаңа қатысушылардың ақшасын төлеп келген. 275 адам жәбірленуші деп танылды, залал — 217 млн теңге. Тергеу жүріп жатыр |
Travelsystem оқиғасы — ең белгілі істердің бірі. 2015 жылдың жазында туроператор кенет жабылып, қазақстандықтар Түркиядағы қонақүйлерден шығарыла бастады. Туристерге СІМ мен Инвестициялар және даму министрлігі көмектесті. Ол кезде министрлікте туризм ісімен департамент директоры Тимур Дүйсенғалиев айналысқан. БАҚ компанияның жұмыс тәсілін «туристік МММ» деп атады. Туристік фирмалар мен азаматтардың арызы бойынша қозғалған істер «Алаяқтық» бабы бойынша бір іске біріктірілді. Бас директор Роман Хан 2015 жылғы қыркүйекте кінәсін мойындап, полицияға өзі келді, оған кепіл түріндегі бұлтартпау шарасы таңдалды.
Қазақстандықтар пирамидадан қанша ақша жоғалтады
- 2024 жыл: залал 20 млрд теңгеден асты, 68 қылмыстық іс тергелді, салымшыларға 13 млрд теңгеден астам ақша қайтарылды. 2 млн-ға жуық адам бар 300-ге жуық чат жабылды (ҚМА-ның 2024 жылғы желтоқсандағы дерегі).
- 2025 жылдың бірінші жартысы: 36 пирамида жойылды, оларға 86 мыңнан астам адам қатысқан. Тыйым салынған мүлікті қоса алғанда, 12,5 млрд теңге өтелді, 7 мыңнан астам сайт бұғатталды.
- 2026 жыл: шілдеге дейін 17 схеманың жолы кесілді. Жыл бойынша қорытынды дерек әлі жоқ.
Қаржы пирамидасы үшін қандай жаза бар
| ҚК 217-бабы | Жаза |
|---|---|
| 1-бөлік — пирамида құру немесе оны басқару | 1 000–3 000 АЕК айыппұл (2026 жылы 4,3–13 млн теңге) не 5 жылға дейін бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру, мүлкі тәркіленеді |
| 2-бөлік — алдын ала сөз байласқан топ болып, қайталап, ірі мөлшерде | 3 жылдан 7 жылға дейін бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру, мүлкі тәркіленеді |
| 3-бөлік — қылмыстық топ болып, аса ірі мөлшерде, шенеунік жасаса | 5 жылдан 12 жылға дейін бас бостандығынан айыру, мүлкі тәркіленеді |
Пирамиданы жарнамалағаны үшін бөлек 217-1-бап бар. Схемаға көмектескен немесе оның бір бөлігін басқарған қатысушы өзі келіп арыз беріп, схеманы ашуға көмектессе, жауаптылықтан босатылуы мүмкін. Бұл ереже ұйымдастырушыға қолданылмайды.
Пирамидаға ақша салсаңыз, қайда шағымдану керек
Компанияны ҚМА-ның «Baiqa, piramida» Telegram-ботынан және ҚНРДА лицензиялар тізілімінен тексеруге болады. Ақша берілген болса, хат алмасуды, чектер мен аударымдарды сақтап қойыңыз. Содан кейін e-Otinish арқылы өз өңіріңіздегі ҚМА экономикалық тергеу департаментіне арыз беріңіз. Қай орган неге жауап беретінін бөлек жаздық. Соңғы істердің бірі туралы R.O.I. ісі жаңалығынан оқи аласыз.
