Туберкулез — микобактерия, яғни Кох таяқшасы тудыратын жұқпалы ауру. Ол көбіне өкпені зақымдайды және жөтелгенде ауа арқылы жұғады. Басты белгісі — екі-үш аптадан ұзаққа созылған жөтел. Қазақстанда ауру азайып келеді: 2024 жылы 6 740 жаңа жағдай, яғни 100 мың тұрғынға шаққанда 33,3 жағдай тіркелді. Денсаулық сақтау министрлігінің дерегінше, 2026 жылдың бес айында сырқаттанушылық тағы 13%-ға азайып, 100 мың адамға 28,6-ға түсті. Қазақстанда туберкулез тегін емделеді.
Туберкулездің алғашқы белгілері
Ауру баяу дамиды, сондықтан оны жиі суық тию немесе бронхит деп ойлайды. Мына белгілердің бір бөлігі болса да, дәрігерге барған жөн:
- екі-үш аптадан ұзаққа созылған жөтел, кейде қақырықпен немесе қанмен;
- көбіне кешке қарай көтерілетін 37–37,5 градус шамасындағы ұзақ температура;
- түнде қатты терлеу;
- әлсіздік, тез шаршау;
- себепсіз арықтау, тәбеттің төмендеуі;
- тыныс алғанда кеуденің ауыруы.
Өзіңізді тіркелген емханаңызда тексертуге болады. Онда өкпенің флюорографиясы немесе рентгені жасалады, ал қақырық экспресс-тестпен тексеріледі. Ол екі сағаттың ішінде бактерияның бар-жоғын және оған әдеттегі дәрілердің әсер ететінін көрсетеді. Жағдайлардың жартысынан көбі (52%) адам дәрігерге өзі келгенде, қалғаны профилактикалық тексеру кезінде анықталады.
Жасырын туберкулез: шынымен әркім жұқтырған ба
2010 жылдардың ортасында «Радиоточка» әр қазақстандық дерлік Кох таяқшасын жұқтырған деп жазған. Бұл — асыра айтылған сөз, бірақ онда шындықтың үлесі бар. ДДҰ бағалауынша, микобактерия әлемдегі адамдардың шамамен төрттен бірінің ағзасында бар. Мұны жасырын, яғни латентті инфекция дейді: бактерия «ұйықтап» жатады, адам сау және ешкімге жұқтырмайды.
Жұқтырғандардың тек 5–10%-ы ғана ауырады, әдетте иммунитеті әлсірегенде. Қауіп тобында АИТВ немесе қант диабеті бар адамдар, науқаспен ұзақ бірге тұратындар, темекі шегетіндер, дұрыс тамақтанбайтындар және иммунитетті басатын дәрі ішетіндер бар. Мұндай адамдарға дәрігер профилактикалық ем тағайындауы мүмкін. Қазақстанда бұл үшін рифапентин препараты қолданылады. Ұлттық фтизиопульмонология ғылыми орталығының дерегінше, ем курсы алты айдан бір-үш айға дейін қысқарды, ал тиімділігі — 93%.
Қазақстандағы туберкулезбен сырқаттанушылық
Фтизиопульмонология орталығының мәліметінше, он жылда сырқаттанушылық 43%-ға, ал өлім-жітім 75,6%-ға азайды. 2024 жылдан бері елде 17 жасқа дейінгі балалар арасында туберкулезден бір де бір өлім тіркелмеген.
| Кезең | 100 мың адамға шаққандағы сырқаттанушылық | Тағы не белгілі |
|---|---|---|
| 2023 жыл | 34,7 | 6 899 жаңа жағдай |
| 2024 жыл | 33,3 | 6 740 жаңа жағдай |
| 2026 жылғы қаңтар — мамыр | 28,6 | өлім-жітім 100 мың адамға 0,7, 25%-ға азайған |
Бірақ өңірлерде жағдай әркелкі. 2024 жылы Маңғыстау, Ұлытау және Шығыс Қазақстан облыстарында сырқаттанушылық өскен. Кейде ұжымдарда да ауру ошағы пайда болады. Мысалы, 2026 жылдың күзінде санитарлық дәрігерлер Қарағандыдағы студент қыздар арасындағы туберкулез жағдайларын тексерді.
БЦЖ екпесінің де маңызы зор. Оны жаңа туған нәрестелерге салады, ол балаларды аурудың ауыр түрлерінен қорғайды. Қоғамдық денсаулық сақтау ұлттық орталығының дерегінше, 2024 жылы ата-аналары бас тартқандықтан 7 191 бала бұл екпені алмаған.
Дәріге төзімді туберкулез қалай емделеді
Төзімді туберкулез — бактерия екі негізгі дәріден өлмейтін түрі. Оны КДТ-ТБ, яғни көптеген дәрілерге төзімді туберкулез дейді. Қазақстан көптен бері ДДҰ-ның осы түрі кең таралған 30 елдің тізімінде тұр. Бұрын оны екі жылға дейін инъекциямен және уыстап таблетка беріп емдейтін, көп науқас емді жартылай тастап кететін.
Қазір тәсіл басқа:
- КДТ-ТБ емінің мерзімі 24 айдан 9–12 айға дейін қысқарды, ал претоманид препараты бар жаңа BPaL/BPaLM схемасы бойынша алты айға дейін;
- ДДҰ ұсынған, толығымен таблеткадан тұратын қысқа схемалар қолданылады;
- науқастардың 70%-ы бірінші күннен бастап ауруханада емес, үйде емделеді;
- науқастардың бір бөлігі дәріні смартфон арқылы дәрігердің бейнебақылауымен ішеді: 2026 жылы амбулаториялық науқастардың 39,2%-ы осылай емделді.
Фтизиопульмонология орталығының дерегінше, емнің тиімділігі қарапайым туберкулезде 90,8%, ал төзімді түрінде 86,4%. Табыстың басты шарты — емді үзбеу: дәріні жиі өткізіп алудан бактерия төзімді болып кетеді.
Қазақстанда туберкулезді емдеу тегін және МӘМС-тегі мәртебеңізге қарамастан тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлеміне кіреді. Амбулаториялық емдегі науқастарға әлеуметтік қолдау көрсетіледі. Ауруға күдік болса, учаскелік дәрігерге немесе қалаңыздағы туберкулезге қарсы диспансерге жүгініңіз.
