Қазақстанның кәмелетке толған әр азаматы өмірінде бір рет мемлекеттен үй салу үшін 10 сотыққа дейін жерді тегін ала алады. Бұл — жеке тұрғын үй құрылысы, қысқаша ЖТҚ. Ол үшін eGov.kz порталы арқылы кезекке тұру керек. Бірақ кезек өте ұзын: онда 4 миллионнан астам адам тұр, ал жылына бірнеше мың учаске ғана беріледі. Кезек 5 жылдан 15 жылға дейін, кейде одан да ұзаққа созылады. Алматы, Астана және Шымкентте қазір ЖТҚ-ға жер іс жүзінде берілмейді.
Тегін 10 сотық жерді кім ала алады
Бұл құқық Жер кодексінің 50-бабында бекітілген. Жер тегін тек Қазақстан азаматтарына және тек бір рет беріледі. Тіркелген мекенжайдың маңызы жоқ: кезекке кез келген қалада немесе ауданда тұруға болады. Учаскенің көлемі оның мақсатына байланысты:
| Учаске не үшін | Тегін берілетін көлемі |
|---|---|
| Үй салу (ЖТҚ) | 10 сотыққа дейін |
| Ауылдағы жеке қосалқы шаруашылық, суарылмайтын жер | 25 сотыққа дейін |
| Ауылдағы жеке қосалқы шаруашылық, суармалы жер | 15 сотыққа дейін |
| Бау-бақша және саяжай | 12 сотыққа дейін |
Басты айырмашылық мынада: ЖТҚ учаскесіне тіркелуге болады, оны сатуға және ипотекаға сатып алуға болады. Саяжайға тұрақты тіркеу жасалмайды.
eGov арқылы жер кезегіне қалай тұруға болады
Бәрі онлайн жасалады, қағаз анықтама қажет емес. Тек электрондық цифрлық қолтаңба (ЭЦҚ) керек.
- eGov.kz сайтында «Жылжымайтын мүлік» → «Жер қатынастары» бөліміне кіріп, ЖТҚ учаскесіне кезекке қою қызметін таңдаңыз.
- Қаланы немесе ауданды көрсетіп, өтінім жіберіңіз.
- Кезектегі нөміріңізді, өтінім берген күнді және мәртебесін кейін eGov-тан (өтінімдерді өзектендіру бөлімі) немесе Жылжымайтын мүліктің бірыңғай мемлекеттік кадастры (ЖМБМК) порталындағы «Менің кезектерім» қойындысынан көруге болады.
Әкімдіктер кезектегілер тізімін тоқсан сайын жариялап отырады. Кезекті «жылдамдатамыз» деген делдалдарға ақша төлеудің мәні жоқ: олар кезекті алға жылжыта алмайды.
Кезек келгенде не болады
Ауыл шаруашылығы министрлігінің Жер ресурстарын басқару комитеті 2026 жылдың көктемінде түсіндіргендей, учаске электр жарығы мен су бар жерде ғана беріледі. Алдымен жер жалға беріледі. Үй салынып, пайдалануға берілгеннен кейін ғана ол меншікке өтеді. Құрылысқа әдетте үш жылдай уақыт беріледі, нақты мерзімді әкімдік белгілейді. Учаске бос жатса, мемлекет оны қайтарып алуы мүмкін.
Саяжай немесе жеке қосалқы шаруашылық үшін кезек жоқ. Бос учаскені ЖМБМК картасынан өзіңіз тауып, eGov немесе ХҚКО арқылы өтінім бересіз. Бірақ ірі қалалардың маңында бос жер дерлік қалмаған.
10 сотықты қанша күту керек және учаске неге жетпейді
Жер бәріне жете ме деген сұрақ 2010 жылдардың ортасында-ақ көтерілген. Ол кезде бұл туралы «Радиоточка» да жазған. Ұлттық экономика министрлігінің дерегінше, 2016 жылғы мамырда ЖТҚ кезегінде 1,2 миллионнан астам адам тұрған, оның 103 мыңға жуығы — Астанада. Содан бері кезек үш еседен астам өсті. «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясының мәліметінше, қазір онда 4 257 042 адам тіркелген.
2025 жылдың ортасындағы дерек бойынша кезектегілер ең көп өңірлер:
- Алматы облысы — 1,3 миллионға жуық адам;
- Түркістан облысы — 469 300;
- Ақмола облысы — 316 342;
- Шымкент — 280 302;
- Астана — 247 795.
Ал жер мыңдап қана беріледі. 2023 жылы ЖТҚ учаскесін 8 805 адам алған. Ең көбі Жамбыл облысында (2 243), ең азы Ақтөбе облысында (22) берілген. Сол жылы Астана мен Шымкент бір де бір учаске бермеген. Шымкент қалалық жер қатынастары басқармасының дерегінше, қалада ЖТҚ учаскелері 2008 жылдан бері берілмейді. Алматыда ЖТҚ-ға бос жер жоқ.
Басты себеп — коммуникацияның қымбаттығы. Жерді тарату үшін мемлекет оған жарық, су және жол тартуы керек. Бұл қаржыны республикалық және жергілікті бюджет бөліседі, ал ірі қалаларда ол жетпейді. Сондықтан жер қоры бар өңірлерде аз күтеді: Батыс Қазақстан облысында — 5–10 жыл, Ақтөбе облысында — 8–12 жыл, Қарағанды облысында — 10–15 жыл.
Алматы маңындағы тұрғындар Алатау қаласы туралы жаңалықтарды бақылап отырғаны жөн: кезектің бір бөлігі соған ауыстырылып жатыр, ал кезектегілерге орнын қайтаруға рұқсат берілді. Кезектегі нөміріңізді eGov.kz-тағы жеке кабинеттен кез келген уақытта тексере аласыз.
