Жәбірленушілерге өтемақы қоры — ауыр қылмыстан зардап шеккендерге кінәлі адам залалды өтегенін күтпей ақша төлейтін мемлекеттік қор. Төлем бір рет беріледі: 30, 40 немесе 50 АЕК. 2026 жылы АЕК 4 325 теңге, сондықтан адам 129 750 теңгеден 216 250 теңгеге дейін алады. Қылмыскер табылмаса да, төлей алмаса да, ақша беріледі.
Өтемақыны кім ала алады
Алушылар тізімі шектеулі. Ол 2018 жылғы 10 қаңтардағы «Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы» Заңда жазылған. Төлемге Қылмыстық кодекстің белгілі баптары бойынша қылмыстық істе жәбірленуші деп танылған адамдар ғана құқылы:
- жыныстық зорлық-зомбылықтан зардап шеккен балалар;
- адам саудасының құрбандары;
- азаптаудың құрбандары;
- қылмыс салдарынан денсаулығына ауыр зиян келген немесе АИТВ жұқтырған адамдар;
- қаза тапқан жәбірленушінің жақын туыстары мен өзге заңды өкілдері.
Қазақстанда жәбірленуші деп танылса, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар да төлем ала алады. Бас прокуратураның түсіндіруінше, төлем кінәлі адамның табылғанына, сотталғанына немесе залалды өтегеніне байланысты емес.
2026 жылы қордан қанша төленеді
Сома адамның басынан не өткеніне байланысты. Адам бірнеше бап бойынша жәбірленуші деп танылса, оған ең үлкен бір сома ғана төленеді.
| Кім алады | Мөлшері | 2026 жылы теңгемен |
|---|---|---|
| Жыныстық зорлық-зомбылық көрген балалар, адам саудасының құрбандары, азаптау құрбандары (ҚК 146-бабының 1 және 2-бөліктері) | 30 АЕК | 129 750 |
| Денсаулыққа ауыр зиян, АИТВ жұқтыру, ауыр салдарға әкелген азаптау (ҚК 146-бабының 3-бөлігі) | 40 АЕК | 173 000 |
| Қаза тапқан жәбірленушінің туыстары | 50 АЕК | 216 250 |
Бұл төлем сотты алмастырмайды. Жәбірленуші азаматтық талап қойып, кінәліден залалды толық өндіре алады: емделуге кеткен шығынды да, моральдық зиянды да. Қор төлеген ақшаны кейін прокуратура сот арқылы сотталған адамнан өндіреді. Мұны регресс, яғни кінәліге қойылатын кері талап дейді.
Өтінішті қалай беруге болады және қанша күту керек
Өтініш істі жүргізіп отырған тергеушіге немесе анықтаушыға беріледі. Өтініште банк шотының нөмірі көрсетіледі. Адамды жәбірленуші деп таныған кезде тергеуші оған өтемақы алу құқығын жазбаша түсіндіруге міндетті.
- Өтініш беру мерзімі — жәбірленуші деп танылған күннен бастап үш жыл. Мерзім дәлелді себеппен өткізіліп алынса, оны сот арқылы қалпына келтіруге болады.
- Қарау мерзімі — өтініш тіркелген күннен бастап 10 күнтізбелік күн.
- Төлем — ақшаны Қаржы министрлігінің қазынашылығы шотқа аударады. Бұл ведомство алушылар тізілімін ұсынғаннан кейін 10 күннен кешіктірілмей жасалады. Тізілім айына бір рет, 15-ке дейін беріледі.
Қорда ақша уақытша жетпей қалса, төлем қор толыққаннан кейін жасалады. Заңда осылай жазылған.
Қордың ақшасы қайдан келеді
Қорды қылмыскерлердің өздері толтырады. Сот айыптау үкімін шығарғанда сотталған адамнан мәжбүрлі төлем өндіреді. Оның мөлшері Қылмыстық кодексте алдын ала бекітілген. Ол залалдың көлеміне емес, қылмыстың ауырлығына байланысты. Мысалы, аса ауыр қылмыс үшін бұл — 30 АЕК. Сонымен қатар қорға сот отырысындағы тәртіпті бұзғаны үшін салынған ақшалай өндірістер, түзеу жұмыстарына сотталғандардан ұсталған қаражат және регресс арқылы қайтарылған ақша түседі.
Төлемдер неге аз деп саналады
Қор құру идеясы 2010 жылдардың ортасында пайда болды. Ол кезде құқық қорғаушылар төлем ережесін қайта қарауды талап етті. Зардап шеккен адам кінәліден ақшаны сот арқылы жылдар бойы күтуі мүмкін еді. Ал кінәлінің мүлкі болмаса, ол ештеңесіз қалатын. Ол жылдары бұл туралы «Радиоточка» да жазған. 2016 жылғы қазанда Қаржы министрі Бақыт Сұлтанов қор туралы заң жобасын Мәжілісте таныстырды. Оның мәліметінше, 2015 жылы мұндай жәбірленушілер 638 адам болған, оларға шамамен 40,6 млн теңге төленер еді.
Заң 2018 жылы қабылданды, алғашқы төлемдер 2020 жылы басталды. ІІМ дерегінше, 2020 жылы 262 адам 22,6 млн теңге алған. 2021 жылдың тоғыз айында бұл көрсеткіш 800-ден астам адамға және 100 млн теңгеден асатын сомаға жетті. Бас прокуратураның мәліметінше, 2023 жылғы наурызға қарай Қаржы министрлігі 312 млн теңгеден астам төлеген. Бұдан жаңа жиынтық деректі ведомстволар жарияламаған.
Басты сын — мөлшерге қатысты. Адамның қазасы үшін берілетін 50 АЕК-тің өзі шамамен 216 мың теңге. Бұл — шамамен екі жарым ең төменгі жалақы (2026 жылы ЕТЖ — 85 000 теңге). Ауыр жарақаттан кейінгі ем әдетте бұдан қымбат тұрады. 2021 жылы азық-түлік бағасының өсуіне байланысты соманы қайта қарау туралы ұсыныс Қаржы министрлігіне жіберілген. Тағы бір сын — тізімнің тарлығы. Мысалы, денсаулығына орташа ауырлықтағы зиян келгендер немесе алаяқтықтан зардап шеккендер бұл ақшаны алмайды.
Заңсыз қудалаудан зардап шексеңіз ше
Бұл — басқа жағдай. Заңсыз ұсталған, қамалған немесе сотталған адамдарға қор төлемейді. Мұндай зиянды Қылмыстық-процестік кодекстің 3-тарауы бойынша мемлекет толық өтейді: жалақы, мүлік, адвокатқа кеткен шығын қайтарылады, ал моральдық зиян сот арқылы өндіріледі. Бұл құқықты істі тоқтатқан немесе ақтау шешімін шығарған орган түсіндіруге тиіс.
Отбасында зорлық-зомбылық көрсеңіз, тұрмыстық зорлық-зомбылық кезінде қайда жүгіну керегін білген жөн. Өз жағдайыңызды істі жүргізіп отырған тергеушіден немесе аудандық прокуратурадан нақтылай аласыз.
