Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі «Капитал нарығы туралы» заң жобасын 2026 жылғы желтоқсанда Құрылтайға енгізуді жоспарлап отыр. Агенттік төрағасы Мәдина Әбілқасымова 5 қарашада Құрылтайдың Қаржы және бюджет комитетінің депутаттарына құжаттың негізгі ережелерін және Капитал нарығын дамытудың 2030 жылға дейінгі бағдарламасын таныстырды.
Заң бағалы қағаздарға, туынды қаржы құралдарына және цифрлық қаржы активтеріне ортақ қағидалар белгілейді. Эмитенттер құжаттарын Орталық депозитарийдегі бірыңғай терезе арқылы тапсыра алады. Нарықта беделі қалыптасқан қатысушыларға жеңілдетілген және негіздемелік проспект енгізіледі. Негіздемелік проспект облигациялық бағдарламаның жалпы талаптарын бір рет бекітуге мүмкіндік береді, содан кейін жекелеген шығарылымдарды тезірек орналастыруға болады.
Бөлшек инвесторлар жеке санатқа бөлінеді. Белгілі бір жағдайларда олар бағалы қағаз сатып алудан бас тарта алады немесе бір жыл ішінде оларды кері сатып алуды талап ете алады. Облигация ұстаушы жеке тұлғалардың мүддесін арнайы өкіл қорғайды. Брокерлер клиент тапсырмасын ең тиімді шартпен орындауға міндетті болады. Ақпаратты ашудың бірыңғай қағидалары биржадан тыс мәмілелерге де қолданылады, ал инсайдерлік сауда мен баға манипуляциясына қарсы жеке шаралар қарастырылған.
Жоба «сауда алаңы» мен «биржа» ұғымдарын да ажыратады. KASE жанынан реттеуші комитет пен биржалық төрелік құрылады, нарық инфрақұрылымы ұйымдары мен ірі клирингтік қатысушыларды қадағалау күшейеді. Нарыққа жаңа борыштық құралдар шығады: инфрақұрылымдық және мерзімсіз облигациялар, биржалық ноталар. ESG-облигацияларға арналған қағидалар жеке жазылып, исламдық бағалы қағаздар тізбесі кеңейеді.
Капитал нарығын дамыту бағдарламасын агенттік Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша Ұлттық банкпен бірге әзірледі. Ол 7 бағыттан, 35 бастамадан және 171 шарадан тұрады. Бағдарламада зейнетақы активтерін бәсекелі басқару, секьюритизация мен туынды құралдарды дамыту, IPO мен корпоративтік облигация шығаруды жеңілдету, еркін айналымдағы акциялар үлесін арттыру, маркет-мейкингті, цифрлық активтерді, ESG және исламдық бағалы қағаздарды дамыту көзделген. Сонымен қатар төлем қабілетсіздігі кезінде алдын ала келісілген қайта құрылымдау тетігін енгізіп, оны сотта жедел бекіту және тәуекелге бағдарланған қадағалауға көшу ұсынылады.
Агенттік дерегінше, соңғы бес жылда Қазақстан қор нарығының капиталдандыруы екі еседен астам өсті: 2021 жылғы 19,1 трлн теңгеден 2025 жылы 41,8 трлн теңгеге жетті. Өткен жылы облигациялар арқылы 17 трлн теңге тартылды. Алайда шығарылымдардың 59%-ы бюджетті қаржыландыратын мемлекеттік бағалы қағаздарға, тағы 30%-ы инвестициялық жобаларға арналған квазимемлекеттік сектор облигацияларына тиесілі.
Бұл өзгерістер Мемлекет басшысының 28 қазандағы Жолдауымен байланысты. Онда Президент жинақталған қаржы ресурстарын нақты экономикаға, оның ішінде ұзақ мерзімді несиелендірудің жаңа тетіктері арқылы бағыттауды тапсырған еді. Комитет отырысын Құрылтай Төрағасының орынбасары Дания Еспаева жүргізді. Ұлттық банк, Қазақстан қаржыгерлерінің қауымдастығы, KASE және «Атамекен» ҰКП өкілдері бағдарлама мен заң жобасын қолдады. Депутаттар банктік несиелендіру, IPO-ны ынталандыру және зейнетақы жинақтарын жеке басқаруға беру туралы сұрақтар қойды.
