«Тарифті инвестицияға айырбастау» — коммуналдық монополияларға тарифті көтеруге рұқсат беріп, оның орнына қосымша ақшаны желілер мен станцияларды жөндеуге жұмсауды міндеттейтін мемлекеттік бағдарлама. Ол шамамен 2023 жылдан бері жұмыс істеп келеді. 2026 жылы тарифтер тағы өсіп жатыр. 1 сәуірде мораторий аяқталғаннан кейін жылу мен су қымбаттады. Ал 15 шілдеден бастап бірыңғай сатып алушы электр энергиясын өткізетін компанияларға сататын бағаны 1 кВт·сағ үшін 13 теңгеден 16 теңгеге көтерді. Үкімет тарифтің келесі өсімін 2026 жылғы желтоқсанға ысырды.
«Тарифті инвестицияға айырбастау» қалай жұмыс істейді
Монополист — өз қаласында бәсекелесі жоқ компания: жылу желісі, су арнасы, электр желісі. Олардың бағасын Ұлттық экономика министрлігінің Табиғи монополияларды реттеу комитеті бекітеді. Бағдарламаның мәні қарапайым:
- тариф кемінде бес жылға бекітіледі, ал өсімі инфляциялық дәліз шегінде ұсталады;
- тарифті көтеруден түскен қосымша табысты компания инвестициялық бағдарламаға — құбырды, қазандықты, қосалқы станцияны жөндеуге салуы тиіс;
- монополист ақшаны қалай жұмсағаны туралы жыл сайын 1 мамырға дейін есеп береді;
- ақша мақсатсыз жұмсалса, оны тұтынушыларға қайтару үшін тариф уақытша төмендетіледі, ал компанияға ӘҚБтК-нің 164-бабы бойынша айыппұл салынады.
Ұлттық экономика министрлігінің дерегінше, 2022 жылдан бері бағдарлама бойынша 22,7 мың шақырымға жуық инженерлік желі жөнделді. 2023–2024 жылдары коммуналдық салаға шамамен 605 млрд теңге, электр энергиясын өндіруге 577 млрд теңге тартылды. ТКШ мен энергетиканы жаңғырту жөніндегі ұлттық жоба аясында барлығы 6,8 трлн теңге салып, 86 мың шақырым желіні жаңарту жоспарланған.
2026 жылы коммуналдық тариф неге өсіп жатыр
Министрлік бірнеше себепті атайды: желілер мен станциялардың тозуы, қызметкерлер жалақысының өсуі, көмір, газ бен мазуттың қымбаттауы.
Үкімет 2025 жылғы қазанда баға өсіміне қарсы шаралар аясында коммуналдық тарифті көтеруге мораторий енгізді. 2026 жылғы 1 сәуірде мораторий аяқталып, тарифтер өңірлер бойынша көтеріле бастады.
| Өңір | Жылу | Су және су бұру |
|---|---|---|
| Астана | +15% | +20–29% |
| Ұлытау облысы | +29% | +35%-ке дейін |
| Ақмола облысы | +15% | +20% |
| Алматы | +5% | — |
Деректер Табиғи монополияларды реттеу комитетінің 2026 жылғы көктемдегі мәліметі. Ұлттық экономика бірінші вице-министрі Азамат Амриннің бағалауынша, көктем мен жаздағы өсім инфляцияға 0,47 пайыздық тармақ қосты. Үкімет қалған өсімді желтоқсанға ауыстыруға тырысты.
Алматыдағы және өңірлердегі жарық тарифі
2026 жылғы 12 қыркүйектен бастап «Алатау Жарық Компаниясы» АҚ Алматы мен Алматы облысында электр энергиясының шекті бағасын ҚҚС-сыз 1 кВт·сағ үшін 39,30 теңгеге, ҚҚС-пен 45,59 теңгеге көтерді. Бұл бұрынғыдан шамамен 8% қымбат. Тұрғындар үшін тариф тұтыну көлеміне байланысты:
| Тұтыну деңгейі | ҚҚС-сыз, 1 кВт·сағ үшін теңге | ҚҚС-пен, 1 кВт·сағ үшін теңге |
|---|---|---|
| 1-деңгей | 29,55 | 34,28 |
| 2-деңгей | 39,23 | 45,51 |
| 3-деңгей | 49,04 | 56,89 |
Салыстыру үшін: Көкшетауда 2026 жылғы 10 тамыздан бастап тұрғындарға арналған орташа тариф ҚҚС-пен 1 кВт·сағ үшін 32,61 теңге.
Алматы бұрын да бағасымен ерекшеленген: 2014 жылдың өзінде БАҚ оңтүстік астана тұрғындарының электр энергиясына ең жоғары тариф төлейтінін жазған.
Тарифтің күрт өсуі неге қауіпті: Қырғызстанның 2010 жылғы сабағы
Тарифтің күрт өсуі қалтаға ғана емес, басқа салаға да әсер етуі мүмкін. Қырғызстанда 2010 жылғы 1 қаңтардан бастап электр қуаты 170%-ға, жылу 400%-ға қымбаттады. Оған дейін тұрғындар үшін бір киловатт-сағат 0,7 сом тұратын. Бағаға деген наразылық сыбайлас жемқорлыққа деген өкпемен қосылып, 2010 жылғы сәуірде билік ауысып, президент Құрманбек Бакиевтің отставкаға кетуіне әкелген наразылықтың бір себебі болды.
Қазақстан мұндай жағдайдан сақтануға тырысып отыр: тарифтер кезең-кезеңімен көтеріледі, ал Үкімет пен Ұлттық банктің келісімі бойынша ақылы қызметтердің инфляцияға үлесі 1%-дан аспауы керек. Коммуналдық төлемі табысының 5–10%-ынан асатын отбасылар әкімдікте тұрғын үй көмегін ресімдей алады: айырмасын мемлекет төлейді.
