Қазақстанның 2011 жылғы «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заңы балаларды дінге оқытуға тыйым салмайды. Бірақ заң бірнеше шек қояды. Дін үйрену тек өз еркімен болады, ешкімді мәжбүрлеуге болмайды. Мектеп пен колледж зайырлы болып қала береді. Ата-ананың біреуі қарсы болса, мешіттің, шіркеудің немесе қауымның басшысы баланы өз қызметіне қатыстырмауға міндетті. Бұл талапты бұзған басшыға 50 АЕК айыппұл салынады. 2026 жылы бұл 216 250 теңге.
Дін туралы заң балалар туралы не дейді
Балаларға қатысты негізгі нормалар заңның 3-бабында жинақталған. Заңға соңғы өзгеріс 2026 жылғы 20 қаңтарда енгізілген.
- Ата-ананың құқығы. Ата-ана баласын өз сеніміне қарай тәрбиелейді, мемлекет бұған араласпайды. Тек мұндай тәрбие баланың өмірі мен денсаулығына қауіп төндірсе немесе оның құқығын бұзса ғана ерекшелік жасалады (8-тармақтың 1-тармақшасы).
- Мәжбүрлеуге болмайды. Ешкімді, оның ішінде баланы да, дінге оқуға мәжбүрлеуге тыйым салынған (11-тармақ).
- Бір ата-ананың сөзі шешеді. Ата-ананың біреуі немесе басқа заңды өкілі қарсы болса, діни бірлестіктің басшысы кәмелетке толмаған баланы бірлестік ісіне қатыстырмауға міндетті (16-тармақ).
- Мектеп зайырлы. Елдегі білім беру жүйесі зайырлы. Тек діни білім беру ұйымдары бұған жатпайды (4-тармақ).
Ата заң да осы бағытты сақтап отыр. 2026 жылғы 15 наурызда референдумда қабылданған жаңа Конституция да мемлекеттің зайырлы екенін бекітеді.
Балаларды дінге қай жерде оқытуға болады, қай жерде болмайды
| Орын | Бола ма | Заң талабы |
|---|---|---|
| Мешіт, шіркеу, ғибадат үйі | Иә | Ата-ананың ешқайсысы қарсы болмаса, бала қатыса алады |
| Діни оқу орны (медресе, семинария) | Иә | Оларды тек республикалық және өңірлік бірлестіктер аша алады (13-бап); оқу бағдарламалары дінтану сараптамасынан өтеді (6-бап) |
| Мектеп, колледж, жоғары оқу орны, балабақша | Жоқ | Қарапайым оқу орындарында құдайға құлшылық, діни жоралғы және миссионерлік іс жүргізуге тыйым салынған (7-баптың 3-тармағы) |
| Лагерь, демалыс базасы, жалға алынған зал | Хабарлама берсе ғана | Ғибадат үйінен тыс діни іс-шара туралы әкімдікке алдын ала хабарлау керек (7-1-бап) |
| Отбасы үйі | Иә | Ата-ана баласын өз сеніміне қарай тәрбиелеуге құқылы |
Заңда уағызшылар туралы бөлек айтылған. Миссионер — басқаларды өз дініне кіргізу үшін сенімін таратушы адам. Ол әкімдікте тіркеуден өтіп, тіркеуін жыл сайын жаңартып отыруы тиіс (8-бап). Әдебиет пен материалдарды дінтану сараптамасының оң қорытындысы болғанда ғана пайдалана алады.
Балаларға арналған мұсылман лагері: қандай талап бар
Заңда «діни лагерь» деген сөз жоқ. Сондықтан мұндай маусымдарға жалпы ереже қолданылады. Жазда балалар демалыс базасында тұрып, онда намаз оқылса, Құран сабағы немесе уағыз өтсе, бұл ғибадат үйінен тыс өтетін діни іс-шара болып саналады.
Ұйымдастырушы бұл туралы жергілікті әкімдікке кемінде 10 жұмыс күні бұрын хабарлама береді. Хабарламада күні, уақыты, орны және қанша адам қатысатыны көрсетіледі. Кемшілік болса, әкімдік хабарламаны қайтара алады, бірақ іс-шара басталғанға дейін кемінде екі күн бұрын қайтаруы керек. Бұл шешімге шағым беруге болады.
Ұйымдастырушы тіркелген діни бірлестік болуы тиіс. Тіркелмеген топтың ілімін тарату Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 490-бабының 3-бөлігі бойынша құқық бұзушылық болып есептеледі.
Мұндай лагерьлер туралы мәселе бұрыннан көтеріліп келеді. 2013 жылдың жазында Қазақстан Бас прокуратурасы мұсылмандық «сауықтыру» лагерьлері туралы хабарларды тексерді. Оларға Ресейдің Алтай Республикасынан мектеп оқушыларын ата-анасыз алып келген. 2017 жылы Дін істері министрлігі балаларға ата-анасының келісімінсіз немесе ата-анасы ертпей діни іс-шараларға баруға тыйым салуды ұсынды. Қазір заңда басқа ереже жұмыс істейді: шешуші сөз қарсы болған ата-анада.
Заң бұзғаны үшін қандай айыппұл бар
Жауапкершілік ӘҚБтК-нің 490-бабында белгіленген. 2026 жылы АЕК 4 325 теңге.
- Ата-ананың біреуі қарсы болса да, басшы баланың қауым ісіне қатысуына жол берсе: ескерту немесе 50 АЕК (216 250 теңге) айыппұл. Шетелдік айыппұлдан кейін елден шығарылады (7-бөлік).
- Миссионер ретінде тіркелмей уағыз айту немесе тіркелмеген топтың ілімін тарату: ескерту немесе 50 АЕК (3-бөлік).
- Діни жоралғы мен жиналыс өткізу ережесін бұзу: ескерту немесе азаматқа 25 АЕК, ұйымға 100 АЕК айыппұл (1-бөлік).
- Бір жыл ішінде қайталанса: азаматқа 200 АЕК-ке дейін, ұйымға 500 АЕК-ке дейін айыппұл және қызметіне тыйым салынады (8-бөлік).
Балалар туралы норма іс жүзінде қолданылып жүр. 2016 жылы Алматы соты «Иегова куәгерлері» жергілікті қауымының басшысына 50 АЕК айыппұл салды. Ол ата-ананың біреуі қарсы болғанына қарамастан, 10–13 жастағы төрт баланы құлшылыққа қатыстырған.
Ата-ана қайда жүгінуі керек
Балаңызды сіздің келісіміңізсіз қауымның сабағына немесе лагерьге апарып жүрсе, облыс не қала әкімдігінің дін істері басқармасына шағым беруге болады. Полицияға немесе прокуратураға да жүгінуге болады. Заңның толық мәтіні «Әділет» порталында тұр. Қазақстанда ислам дәстүрлі түрде Ханафи мазһабын ұстанады: ұстаз немесе бағдарлама күмән тудырса, жақын маңдағы ҚМДБ мешітінен сұрап білуге болады.
