Қазақстанда трансгендер адам жынысын 21 жастан бастап ресми түрде ауыстыра алады. Ол үшін психиатриялық және медициналық тексеруден өтіп, арнайы комиссияның шешімін алу керек. Одан кейін екі кезең бар: гормондық терапия және ота. Содан соң АХАЖ органы туу туралы жазбаға өзгеріс енгізеді, адам жаңа құжат алады. Бұл тәртіп «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодексте және Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 25 қарашадағы № ҚР ДСМ-203/2020 бұйрығында (4-қосымша) бекітілген.
Қазақстанда жынысты кім ауыстыра алады
Қолданыстағы қағида бойынша өтінішті 21 жасқа толған адам бере алады. Ол әрекетке қабілетті болуы керек, яғни заң алдында өз шешіміне өзі жауап береді. Тағы бір шарт бар: адамда психикалық және мінез-құлықтық бұзылыс болмауы тиіс.
Министрлік қағидасында «жыныстық сәйкестендірудің бұзылуы» деген медициналық термин қолданылады. Адам өзін басқа жыныстағы адам ретінде сезінетін жағдайды осылай атайды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 2019 жылы трансгендерлікті психикалық бұзылыстар тізімінен алып тастады. Ал қазақстандық қағида бұрынғы тәсілді әлі сақтап отыр.
Адамда мына жағдайлар болса, комиссия бас тартуы мүмкін:
- жіті немесе созылмалы психикалық бұзылыс;
- генетикалық немесе хромосомалық ауытқу;
- гормон немесе ота өмірге қауіп төндіретін ауру;
- бірінші кезеңнің, яғни гормондық терапияның нәтижесі жаман болса.
Жынысты ауыстыру: рәсім қалай өтеді
| Қадам | Не істеледі |
|---|---|
| 1. Өтініш | Тұрғылықты жердегі психиатриялық көмек көрсететін ұйымға (психикалық денсаулық орталығына) жазбаша өтініш беріледі |
| 2. Психиатр қарауы | Дәрігер құжаттарды зерттеп, қарсы көрсетілім бар-жоғын тексереді. Күмән болса, стационарға тексеруге жібереді |
| 3. Тексеру | Тұрғылықты жердегі емханада талдау тапсырып, дәрігерлерден қаралады |
| 4. Комиссия | Үш психиатр (біреуі сексопатологиядан хабардар), уролог, гинеколог, терапевт, эндокринолог және психолог. Қорытынды алты айдан аспайтын мерзімге жарамды |
| 5. Бірінші кезең | Гормондық терапия. Одан кейін комиссия қайта қарайды |
| 6. Екінші кезең | Тиісті лицензиясы бар клиникада хирургиялық ота жасалады |
| 7. Бейімделу | Құжат ауыстырылады, тұрғылықты жерде бір жыл бойы әлеуметтік-психологиялық қолдау көрсетіледі |
2020 жылдың қазан айынан бастап мемлекет мұндай отаның ақысын төлемейді: ол тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі мен МӘМС тізімінен алынып тасталды. Сондықтан көп адам шетелге барады. Көбіне Таиландқа, Сербияға немесе Түркияға жол тартады.
Жынысты ауыстырғаннан кейін құжатты қалай ауыстырады
Отадан кейін адам дәрігерлік-консультациялық комиссиядан анықтама алады. Осы анықтамамен АХАЖ органына барады. Онда қорытынды жасалып, туу туралы акт жазбасына өзгеріс енгізіледі. Негізі — «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодекстің 257-бабының 13-тармағы. Мұндай анықтама болмаса, АХАЖ өтінішті қабылдамайды.
Одан кейін тұрғылықты жерде жаңа жеке куәлік беріледі. Мерзімі құжатты әдеттегідей ауыстырғандағыдай. Алматы қаласының Әділет департаменті хабарлағандай, анықтама болса, АХАЖ деректерді өзгертуден бас тарта алмайды. Департамент дерегінше, 2017–2019 жылдары Алматыда осылайша 10 адам жаңа жеке куәлік алған.
Жынысты ауыстырудың жаңа қағидасы: 2015 жылдан бері не өзгерді
Алғашқы толық қағиданы министрлік 2015 жылғы 31 наурыздағы № 187 бұйрықпен бекітті. Ол кезде бұл туралы БАҚ көп жазды. Тексеру психиатриялық стационарда 30 күнге созылатын, ал бірыңғай комиссия республикалық психиатрия орталығының жанында жұмыс істейтін. Жас шегі сол кезде де 21 жас болған.
2019 жылы Денсаулық сақтау туралы жаңа кодекстің жобасында жас шегін 18-ге түсіру ұсынылды. Бірақ 2020 жылы қабылданған кодексте 21 жас сақталды. 2020 жылғы қағида бойынша стационар тек дәрігер күмәнданса ғана қажет, ал комиссияны медициналық ұйымның басшысы бекітеді.
Бұл жолдан қанша адам өткенін ешкім нақты білмейді: Денсаулық сақтау министрлігі де, Әділет министрлігі де мұндай статистика жүргізбейді. Республикалық психикалық денсаулық орталығының дерегінше, 2020–2024 жылдары оған 124 адам жүгінген, оның 80-і комиссиядан өткен.
Қазақстанда жынысты ауыстыруға тыйым сала ма
2025 жылғы 26 ақпанда ҚХП фракциясынан Мәжіліс депутаты Магеррам Магеррамов жынысты ауыстыру отасына тыйым салуды ұсынды. Үкімет депутаттық сауалға берген жауабында мұндай ота елде жасалмайтынын мәлімдеді. Жынысты ауыстыруға тыйым салатын заң қабылданған жоқ: Денсаулық сақтау туралы кодекс пен 2020 жылғы қағида қолданыста.
2026 жылдан бастап елде ЛГБТ насихатына тыйым да күшінде. Қағиданың қолданыстағы редакциясын «Әділет» порталынан немесе өз өңіріңіздегі психикалық денсаулық орталығынан тексеруге болады.
