Қазақстанда митинг, жиналыс немесе пикет өткізу үшін әкімдікке кемінде 5 жұмыс күні бұрын хабарлама беру керек. Шеру немесе демонстрация үшін кемінде 10 жұмыс күні бұрын келісуге өтініш беріледі. Мұны 2020 жылғы «Бейбіт жиналыстарды ұйымдастыру және өткізу тәртібі туралы» заң талап етеді. Қағаз жүзінде митингке әкімдіктің келісімі керек емес. Бірақ іс жүзінде билік жиі бас тартады, ал «рұқсатсыз» пикет үшін адамдар ұсталады. Құқық қорғаушылар жиналыс бостандығын Қазақстандағы адам құқықтарының ең әлсіз тұсының бірі деп санайды.
Бейбіт жиналыстар туралы заңның негізгі талаптары
Заңға Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2020 жылғы 25 мамырда қол қойды. Ол 1995 жылғы жарлықты алмастырып, мерзімдерді едәуір қысқартты. Бұрын хабарлама 15 жұмыс күні бұрын берілетін, ал әкімдік 10 күн қарайтын.
| Жиналыс түрі | Тәртібі | Қашан беріледі | Әкімдіктің жауап беру мерзімі |
|---|---|---|---|
| Митинг, жиналыс, пикет | хабарлама | кемінде 5 жұмыс күні бұрын | 3 жұмыс күні |
| Шеру, демонстрация | келісуге өтініш | кемінде 10 жұмыс күні бұрын | 7 жұмыс күні |
Заңда «жиналыс өткізудің пайдасына презумпция» бар. Яғни бас тартуға тек жабық тізімдегі негіздер бойынша ғана болады. Әкімдік митинг туралы хабарламаға 3 жұмыс күні ішінде жауап бермесе, ұйымдастырушы акцияны өткізуге құқылы. Егер әкімдік басқа орын немесе уақыт ұсынса, ұйымдастырушы 1 жұмыс күні ішінде келісетін-келіспейтінін хабарлауы тиіс.
Қазақстанда митингті қалай өткізуге болады: қадам-қадаммен
- Орын таңдаңыз. Митингтер мен жиналыстар мәслихат бекіткен арнайы алаңдарда ғана өтеді. Әр қала мен аудан орталығының орталық бөлігінде мұндай алаң кемінде үшеу болуы керек. Пикетті мұндай алаңнан тыс жерде де, заңмен тікелей тыйым салынбаған кез келген жерде өткізуге болады.
- Әкімдікке хабарлама беріңіз. Оны қағаз түрінде немесе ЭЦҚ қойылған электрондық құжат ретінде жібересіз. Онда акцияның мақсаты мен түрін, аты-жөніңіз бен ЖСН-іңізді, орнын, күні мен уақытын, қанша адам келетінін, плакат, дыбыс күшейткіш және шатыр болатын-болмайтынын, қаржыландыру көздерін көрсетесіз.
- Жауапты күтіңіз. Хабарлама әкімдікте тіркелген күн берілген күн болып саналады.
- Регламентті сақтаңыз: уақыт, орын және мәлімделген қатысушылар саны. Жекелеген адамдардың бұзушылықтары жойылса, сол үшін акцияны тоқтатуға болмайды.
Келісілмеген митингке қатысқаны үшін айыппұл мен қамау
Жауапкершілік Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексте белгіленген және АЕК-пен есептеледі. 2026 жылы 1 АЕК — 4325 теңге.
- заңды бұзып өткізілген жиналысқа қатысу — ескерту, 30 АЕК (129 750 теңге) айыппұл немесе 15 тәулікке дейін қамау; бір жыл ішінде қайталанса — 50 АЕК немесе 20 тәулікке дейін;
- мұндай жиналысты ұйымдастыру — 50 АЕК (216 250 теңге) айыппұл немесе 15 тәулікке дейін қамау; қайталанса — 70 АЕК немесе 25 тәулікке дейін;
- шетелдіктерге — 30 АЕК айыппұл немесе елден шығарумен бірге 15 тәулікке дейін қамау.
Жаза мөлшері заңның 2020 жылғы редакциясы бойынша Informburo мәліметіне сүйеніп берілді. Кодекс пен заңның қазіргі мәтінін «Әділет» жүйесінен тексерген жөн.
Құқық қорғаушылар ұстаулар туралы не дейді
2010 жылдардың ортасында құқық қорғаушы Евгений Жовтис «Радиоточкаға» берген сұхбатында Қазақстанда билікке қарсы шығу «өзіңе қымбатқа түседі» деген еді. 2020 жылы ол жаңа заңды былай бағалады: әкімдікте бас тартуға негіз көп болғандықтан, тәртіп мәні жағынан рұқсат беру тәртібі болып қалды. Адам құқықтары жөніндегі қазақстандық халықаралық бюроның тең құрылтайшысы Жовтис 2025 жылдың қорытындысын: «Прогресс ретінде еске алатын ештеңе жоқ дерлік», — деп түйіндеді.
Human Rights Watch пен BES.media хабарлаған 2025 жылғы нақты жағдайлар:
- қаңтар — блогер Темірлан Енсебекті қолдаған пикеттерден кейін ондай белсенді ұсталды; Алматы соты журналистер Руслан Бикетов пен Әсем Жапишеваны жеке пикеттері үшін 15 тәулікке қамады;
- наурыз — Алматы әкімдігі төртінші жыл қатарынан 8 Наурызға арналған шеруге рұқсат бермеді, мерекенің алдында екі феминист 10 тәулікке қамалды;
- мамыр — Алматыда әкімнің отставкасын талап еткен митингке рұқсат берілмеді, сот саябақтағы жөндеуге байланысты бас тартуды заңды деп таныды;
- 2025 жылғы қаңтар — Конституциялық сот бас тарту кезіндегі әкімдіктердің өкілеттігі туралы заң нормаларын қарады (2025 жылғы 20 қаңтардағы № 61-НҚ қаулы).
Наразылықтар тарихындағы ең қайғылы беттер — Желтоқсан, Жаңаөзен және Қаңтар оқиғалары туралы бетбұрыс оқиғалар шежіресінде жаздық.
2026 жылға қарай не өзгерді
Жаңа Конституция 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді. BES.media жазғандай, Ата заң жобасында (35-бап) жиналыс, митинг және демонстрация өткізу құқығы сақталды. Бірақ оны шектеу негіздеріне «қоғам имандылығы» мен «конституциялық құрылыс негіздері» қосылды. Жобаның бұл бабынан «бейбіт әрі қарусыз» деген сөздер, шерулер мен пикеттер алынып тасталды.
Әкімдік бас тартса, оған әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен сотқа шағымдануға болады. Мұны бірден істеген дұрыс: сот шешім шығарғанша акция өткізу мерзімі әдетте өтіп кетеді.
