Дедолларизация — адамдар мен компаниялардың ақшаны долларда азырақ, ал ұлттық валютада көбірек сақтай бастауы. Қазақстанда бұл үдеріс аяқталуға жақын. Девальвациядан кейін, 2016 жылғы қаңтарда банктегі барлық салымның 69,9%-ы, ал жеке тұлғалар салымының 80%-дан астамы валютада болған. Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қорының (ҚДКБҚ) дерегінше, 2026 жылғы 1 қыркүйекте валюталық депозиттер үлесі 19,2%-ға дейін төмендеді. Бұл — тарихи ең төменгі деңгей. Басты себебі қарапайым: теңгедегі салымдарға жылдық 15–19%, ал долларлық салымдарға шамамен 1% төленеді.
2015 жылдан кейін валюталық депозиттер үлесі қалай өзгерді
2015 жылғы 20 тамызда Ұлттық банк теңгені еркін айналымға жіберді. Бірнеше айда бағам екі есеге жуық құлдырады, ал адамдар жинағын жаппай долларға ауыстырды. Ең жоғары деңгей 2016 жылғы қаңтарда болды: барлық салымның 69,9%-ы валютада еді.
Сол кезде Ұлттық банк төрағасы Данияр Ақышев Сенатта жинақты екіге бөлуге кеңес берген: 50%-ын ұлттық валютада, 50%-ын шетел валютасында ұстаған дұрыс. Бұл кеңес туралы 2016 жылғы наурызда «Радиоточка» да жазған. Сәл кейінірек ол қазақстандық өндірушілердің де доллардан бас тартып, теңгемен есеп айырысуға көше бастағанын хабарлаған.
| Қашан | Валюталық салымдар үлесі |
|---|---|
| 2016 жылғы қаңтар (ең жоғары деңгей) | барлық салымның 69,9%-ы, жеке тұлғаларда 80,4% |
| 2016 жылғы маусым | 57,6% |
| 2025 жылдың үшінші тоқсаны | жеке тұлғаларда 22,5% |
| 2026 жылғы 1 мамыр | 20,3% |
| 2026 жылғы 1 қыркүйек | 19,2% |
2016 жылғы дерек — Ұлттық банктікі, 2025–2026 жылдардағы дерек — ҚДКБҚ-ныкі.
Ұлттық банк дедолларизация үшін не істеп жатыр
Басты құрал — мөлшерлемедегі айырма. 2016 жылғы 1 ақпанның өзінде Ұлттық банк теңгедегі салымдардың ең жоғары мөлшерлемесін 10%-дан 14%-ға көтеріп, валюталық салымдардікін 3%-дан 2%-ға түсірген. Қазір ҚДКБҚ валюталық салымдардың көбіне жылдық 1% шегін ұстап отыр. 2026 жылғы 1 қазаннан бастап бұл шек тек 12 айдан ұзақ мерзімге салынған валюталық жинақ салымдары үшін 2,5%-ға көтерілді.
Екінші құрал — кепілдік. Банк лицензиясынан айырылса, ҚДКБҚ салымды тек белгіленген шекте қайтарады. Теңге үшін бұл шек валютаға қарағанда жоғары:
- теңгедегі жинақ салымдары — бір банктегі бір адамға 20 млн теңгеге дейін;
- теңгедегі өзге салымдар, шоттар мен карталар — 10 млн теңгеге дейін;
- валюталық салымдар — 5 млн теңгеге дейін.
Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов 2026 жылғы қыркүйекте жинағын өзі теңгеде сақтайтынын айтты. Оның сөзінше, 50 млн теңгеге дейінгі салымдардың ішінде долларлықтардың үлесі небәрі 9–10%. Валютада негізінен ауқатты адамдар ақша ұстайды.
Теңге мен долларлық салымдарға қанша төленеді
Сүлейменовтің айтуынша, 2026 жылы теңгедегі депозиттердің орташа мөлшерлемесі 18–19% болған. Оның бағалауынша, теңгенің нығаюын ескергенде теңгедегі салымшы шамамен 25–30% таба алған, ал долларға салынған қаржы 1%-ға жуық табыс әкелген. Жыл басынан бері теңге 10%-ға жуық нығайды.
Бірақ мөлшерлемелер төмендей бастады. 2026 жылғы 23 қазанда Ұлттық банк базалық мөлшерлемені қатарынан үшінші рет төмендетіп, жылдық 15,75%-ға түсірді. Келесі шешім 4 желтоқсанда шығады. Әдетте базалық мөлшерлемеден кейін салым мөлшерлемелері де өзгереді. ҚДКБҚ-ның 2026 жылғы мамырдағы дерегі бойынша нарықтағы бағдар мынадай: мерзімсіз теңге салымдары — 13–16%, мерзімді және жинақ салымдары — 18–20%-ға дейін.
Доллар ма, теңге ме: салымшы нені ескеруі керек
Бір ғана дұрыс жауап жоқ, бұл әркімнің өз шешімі. Дегенмен салмақтап алатын фактілер бар:
- Табыстылық. Қазір теңгедегі салым долларлықтан бірнеше есе көп табыс әкеледі. Доллар теңгедегі депозитті «қуып жетуі» үшін бағам бір жылда 15%-дан астам өсуі керек.
- Бағам тәуекелі. Теңге құлдырауы да мүмкін, мұны 2015 жыл мен басқа девальвациялар көрсетті. Ақшаны тек теңгеде ұстайтын адам осы тәуекелді қабылдайды.
- Ақшаның мақсаты. Шетелге сапарға, оқуға немесе емделуге жинап жүрсеңіз, жинақтың бір бөлігін валютада ұстау тәуекелді азайтады. Ақшаны Қазақстанда жұмсайтын болсаңыз, шығын да теңгеде болады.
- Кепілдік. Бір банкте ҚДКБҚ шегінен аспайтын соманы ұстаңыз. Банктің кепілдік жүйесіне қатысатынын kdif.kz сайтынан тексеруге болады.
Көп адам салымды ақша сақтаудың басқа жолдарымен де салыстырады. Мысалы, депозиттің орнына Алматыда пәтерді жалға берудің тиімді-тиімсіздігін бағалайды. Ірі шешім алдында банктердің соңғы мөлшерлемелерін және Ұлттық банктің базалық мөлшерлеме туралы шешімін қарап шыққан жөн. Бұл мақала қаржылық ұсыным емес.
